De regering zoekt 10 miljard euro en Vooruit wijst naar een ogenschijnlijk gemakkelijk doelwit: de managementvennootschap. Die zou de schatkist jaarlijks 4,2 tot 4,7 miljard euro kosten. Het probleem? Niemand weet precies wat een managementvennootschap is, hoeveel er zijn en hoeveel belastinginkomsten de overheid er werkelijk door misloopt.
De druk om tijdens de begrotingsbesprekingen de managementvennootschappen aan te pakken neemt toe. Zeker nadat vicepremier Frank Vandenbroucke een nieuwe studie presenteerde waarin de Vlaamse socialisten berekenden dat managementvennootschappen ervoor zorgen dat de staat 4,2 tot 4,7 miljard euro inkomsten misloopt. In de zoektocht naar 10 miljard ligt het dan voor de hand: dicht het gat dat managementvennootschappen slaan in de overheidsfinanciën en je komt al een heel eind. Is het echt zo simpel?
Om te beginnen, er bestaan geen managementvennootschappen. Het begrip bestaat niet, noch in het recht, noch in de fiscaliteit. Bij gebrek aan definitie kan ook niet worden gezegd hoeveel er in ons land zouden zijn, laat staan wat de budgettaire impact ervan is. Er bestaat dan ook geen onbetwist cijferwerk over. De Nationale Bank is momenteel wel met een interne studie bezig, maar die resultaten zijn (nog) niet publiek.
Het woord ‘managementvennootschappen’ is een containerbegrip. Er worden heel veel verschillende zaken ingestopt. Zo hebben Vandenbroucke en zijn partij Vooruit het over 55.000 vennootschappen van kaderleden en bestuursleden die aan hun bedrijf factureren, 2500 consultancyvennootschappen van adviseurs die factureren aan één opdrachtgever en 88.000 vennootschappen van vrije beroepen, zoals artsen, advocaten en architecten, die geen personeel hebben. Samen geeft dat zo’n 145.000 vennootschappen die volgens de Vlaamse socialisten fiscaal gemotiveerd zijn en ‘die minder belastingen en sociale bijdragen betalen. Dat kost onze welvaartsstaat jaarlijks tussen 4,2 en 4,7 miljard’.
Misbruik
Over al die cijfers valt te discussiëren. Soms lees je dat er in 2024 meer dan 53.000 managementvennootschappen waren. Anderen spreken op basis van cijfers van Statbel en de Kruispuntenbank van Ondernemingen van 80.000, een cijfer dat ook door de christelijke vakbond ACV wordt overgenomen. Dat is dus bijna de helft van het aantal dat Vooruit noemt.
En dan rijst de volgende vraag: maken al die ‘managementvennootschappen’ misbruik van het systeem? Betalen ze allemaal onterecht minder sociale bijdragen en belastingen, zoals Vandenbroucke stelt? Daar is professor emeritus fiscaal recht Luc De Broe (KULeuven) het alvast niet mee eens: ‘Beweren dat vrije beroepen met een eenmansvennootschap misbruik maken van het systeem is niet aanvaardbaar. Als je die uit de studie haalt, is het lek 2,8 miljard.’
‘Er wordt misbruik gemaakt van vennootschappen,’ zeggen Hendrik Putman en Nele Steurbaut van consultancybureau KPMG, ‘maar het gaat dan in de eerste plaats over een beperkte categorie van schijnzelfstandigen. Op papier werken zij als zelfstandige en factureren ze via hun vennootschap, in de praktijk werken ze onder gezag van een werkgever alsof ze in loondienst zijn.’
Schijnzelfstandigheid wordt in principe gecontroleerd door de sociale inspectiediensten, maar dat vergt heel veel werk voor slechts een kleine opbrengst. Want elke onderneming zou dan onder de loep genomen moeten worden om te kijken of er werknemers als schijnzelfstandigen werken. In de praktijk zijn er dan ook nauwelijks controles op schijnzelfstandigheid, aldus Dries Torreele, fiscaal jurist bij Vandelanotte.
Hoeveel schijnzelfstandigen er in ons land zijn is onduidelijk. De Hoge Raad voor de Werkgelegenheid verwees ooit naar een Eurostat-enquête, waaruit bleek dat in 2017 1,5 procent van de Belgische zelfstandigen als schijnzelfstandigen konden worden gezien. Dat zou betekenen dat er in ons land 20.000 schijnzelfstandigen zouden zijn, een zeer grove schatting.
‘In elk geval vormen de gevallen van misbruik en schijnzelfstandigheid slechts een klein deel van wat vandaag allemaal als managementvennootschap wordt bestempeld’, zegt Putman. ‘En om die schijnzelfstandigen aan te pakken, waarvoor vandaag al een juridisch kader bestaat, lanceren partijen als Vooruit nu voorstellen die álle mensen zullen treffen die met een vennootschap werken.’
Appels en peren
Het aantal vennootschappen neemt toe, er is sprake van ‘vervennootschappelijking’, zo zegt de Hoge Raad van Financiën: activiteiten die voorheen als werknemer of als zelfstandige werden uitgevoerd, worden steeds vaker ondergebracht in een vennootschap. Daarvoor worden vooral besloten vennootschappen (bv’s) opgericht, soms een commanditaire vennootschap (CommV) of een vennootschap onder firma (vof).
Ongetwijfeld richten velen om fiscale redenen een vennootschap op. Dat komt onder meer omdat in ons land de jaarinkomsten boven 51.070 euro in de personenbelasting aan een tarief van 50 procent worden belast. Dat doet mensen zoeken naar mogelijkheden om aan dit hoge tarief te ontsnappen.
Maar de Hoge Raad voor Financiën wees er al op dat er ook andere motieven zijn om een vennootschap op te richten, zoals ‘juridisch (reglementair), economisch (beperken van aansprakelijkheid, faciliteren van eigendomsoverdracht), financieel (toegang tot de kapitaalmarkten), (para)fiscaal…’ Een vennootschap kan een uitstekende manier zijn om de samenwerking met anderen te organiseren, zoals bijvoorbeeld een associatie van notarissen of artsen.
Een vennootschap kan ook dienen om financiële risico’s te beperken en het privévermogen te beschermen. Als het misgaat met de onderneming, blijft het privévermogen, bijvoorbeeld de eigen woning, in principe buiten schot.
Hoe zit het nu met de fiscale en parafiscale aantrekkelijkheid van die vennootschappen? Dat is niet zo eenvoudig na te gaan, omdat onze fiscaliteit heel ingewikkeld in elkaar zit en je altijd moet opletten om geen appels met peren te vergelijken.
Volgens de Hoge Raad van Financiën is er een opvallend verschil in belastingdruk tussen werknemers, zelfstandigen en zij die via een vennootschap werken. De gemiddelde fiscale en parafiscale druk (dus met sociale bijdragen) bij hogere inkomens kan oplopen tot zo’n 60 procent voor een werknemer en 50 procent voor een zelfstandige. Wie via een vennootschap werkt, kan afhankelijk van de manier waarop hij zich bezoldigt en winst uitkeert, rond 37 procent uitkomen.
Maar zijn die situaties vergelijkbaar? De Hoge Raad voor Financiën waarschuwt voor een snelle vergelijking want ‘de verschillen in de uitgangspositie kunnen verschillen in (para)fiscale behandeling verantwoorden’. Zo neemt een bedrijfsleider meer risico op vermogensverlies. Anderzijds maakt hij meer kans op meerwaarden dan een werknemer. Bedrijfsleiders kunnen dan weer in mindere mate aanspraak maken op vervangingsinkomens.
Belastingdeskundigen Mark Delanote (UGent en KPMG Law) en Hendrik Putman vinden dat je de fiscale druk van een ‘managementvennootschap’ niet mag vergelijken met de belastingen en sociale bijdragen die een werknemer betaalt: ‘Je kunt alleen vergelijken met een zelfstandige zonder vennootschap. Want in tegenstelling tot werknemers bouwen mensen met een vennootschap zelf hun sociale bescherming op, kennen ze een hogere aansprakelijkheid, hebben ze geen ontslagbescherming en financieren ze zelf hun verzekeringen.’ Torreele: ‘En ze moeten zelf sparen voor hun pensioen.’
De discussie over ‘managementvennootschappen’ verdient hoe dan ook meer nuance dan de miljardenrekening doet vermoeden. Iedereen is het erover eens dat misbruik moet worden aangepakt, maar daarvoor is het nodig om eerst het onderscheid te maken tussen schijnzelfstandigheid en echte fraude en een vennootschapsvorm die om economische of juridische redenen wordt gebruikt. De Nationale Bank komt woensdagavond om 19 uur nog eens langs bij het kernkabinet. Wellicht zullen zij voor de nodige nuance zorgen.
Ongeveer 40 procent van bussen en trams van De Lijn zal vrijdag niet rijden. Dat heeft de Vlaamse openbaarvervoermaatschappij vandaag aangekondigd.
Vakbond ABVV organiseert op vrijdag 9 oktober een nationale betoging in Brussel, ACV trekt op die dag naar de partijhoofdkwartieren van de federale regeringspartijen. “Gemiddeld genomen rijdt in heel Vlaanderen 60 procent van de bussen en trams”, aldus De Lijn.
Antwerpen wordt het zwaarst getroffen: daar rijdt minder dan de helft (46 procent) van de voertuigen. Op provinciaal niveau worden de grootste verstoringen verwacht in Vlaams-Brabant, waar 54 procent van de dienstregeling behouden blijft. Daarna volgen Antwerpen (58 procent), Limburg (61 procent), West-Vlaanderen (65 procent) en Oost-Vlaanderen (71 procent). Aan de kust rijden ongeveer twee op de drie trams.
Ook op 12 oktober organiseert het ABVV een stakingsdag in de openbare diensten en wordt er dus een verstoorde dienstregeling verwacht. De app van De Lijn is bijgewerkt zodat alleen de ritten worden getoond die daadwerkelijk rijden.
Premier Bart De Wever (N-VA) hoopt snel een doorbraak te vinden rond een ‘startkader’ voor de federale begrotingsopmaak. Op zijn vraag zullen de toplui van de Nationale Bank en het Federaal Agentschap van de Schuld vanavond de regeringstop ook toespreken over de stijgende Belgische rente.
“Gezien de aanhoudende evolutie van de interestvoeten van de Belgische obligaties en die van andere landen op de financiële markten in de afgelopen dagen en weken” vindt De Wever het nodig om Pierre Wunsch en Jean Deboutte, de toplui van respectievelijk de Nationale Bank en het Federaal Agentschap van de Schuld, vanavond aan de regeringstafel te brengen voor een uiteenzetting.
De rente op de Belgische staatsleningen is sinds vorige week naar 4,3 procent gestegen. Dat is het hoogste peil sinds de schuldencrisis van 2012. Onder meer de hoge olieprijzen door de oorlog in Iran en de politieke malaise in buurland Frankrijk spelen mee. De Franse rente hangt intussen rond 5 procent. De kloof met de Duitse rente, de zogeheten ‘spread’, groeit ook.
Druk
Binnen de regeringstop wordt de uitnodiging voor Wunsch en Deboutte gezien als een poging van De Wever om de druk op zijn collega’s te verhogen. Al enkele weken loopt de begrotingsopmaak vast op taboes van rechts en links. Zo wil MR niets weten van een grote hervorming van de btw. Komende dinsdag wordt De Wever in het parlement verwacht voor zijn jaarlijkse State of the Union. De kans lijkt klein dat hij die deadline haalt.
Met behulp van Nationale Bank jaagt premier De Wever op een doorbraak in begrotingsopmaak
Premier Bart De Wever (N-VA).Bron ANP / EPA
Premier Bart De Wever (N-VA) hoopt snel een doorbraak te vinden rond een ‘startkader’ voor de federale begrotingsopmaak. Op zijn vraag zullen de toplui van de Nationale Bank en het Federaal Agentschap van de Schuld vanavond de regeringstop ook toespreken over de stijgende Belgische rente.
volgt als chef politiek van De Morgen de federale en Vlaamse politiek op de voet
Gepubliceerd op 7 oktober 2026, 15:30BewarenDelen
“Gezien de aanhoudende evolutie van de interestvoeten van de Belgische obligaties en die van andere landen op de financiële markten in de afgelopen dagen en weken” vindt De Wever het nodig om Pierre Wunsch en Jean Deboutte, de toplui van respectievelijk de Nationale Bank en het Federaal Agentschap van de Schuld, vanavond aan de regeringstafel te brengen voor een uiteenzetting.
De rente op de Belgische staatsleningen is sinds vorige week naar 4,3 procent gestegen. Dat is het hoogste peil sinds de schuldencrisis van 2012. Onder meer de hoge olieprijzen door de oorlog in Iran en de politieke malaise in buurland Frankrijk spelen mee. De Franse rente hangt intussen rond 5 procent. De kloof met de Duitse rente, de zogeheten ‘spread’, groeit ook.
Druk
Binnen de regeringstop wordt de uitnodiging voor Wunsch en Deboutte gezien als een poging van De Wever om de druk op zijn collega’s te verhogen. Al enkele weken loopt de begrotingsopmaak vast op taboes van rechts en links. Zo wil MR niets weten van een grote hervorming van de btw. Komende dinsdag wordt De Wever in het parlement verwacht voor zijn jaarlijkse State of the Union. De kans lijkt klein dat hij die deadline haalt.
Wil je meer van De Morgen lezen?
Meld je aan voor de nieuwsbrief van De Morgen.Verder
Haal jij álles uit De Morgen?
Meld je ook aan voor exclusieve kortingsacties en promoties en ontvang een gratis dagpas.
“Je voelt aan alles dat De Wever toch nog graag volgende week wil landen”, zegt een bron. “De Nationale Bank en het Agentschap van de Schuld moeten iedereen nog eens komen vertellen dat nog een maand elkaar het wit uit de ogen kijken geen zin heeft. We moeten snel uit het Franse zog.”
Doorbraak
Volgens meerdere bronnen mikt De Wever intussen op een doorbraak rond een ‘startkader’ voor de begrotingsopmaak. “Het gaat om een tabel met de grote blokken en een indicatieve opbrengst”, klinkt het. “Het grote kader dus. Dit moet vervolgens uitgewerkt worden.” Vanuit de Zestien is het startkader, een document van anderhalve pagina, vanmiddag rondgestuurd.
Naar verluidt koppelt De Wever in zijn nieuwe voorstel een sanering van ongeveer 10 miljard euro aan een groeiplan van nog eens 3 miljard euro. De opbrengsten van een grote hervorming van de btw moeten dit groeiplan bekostigen. De Wever overweegt een versnelling van de geplande lastenverlaging van 5 miljard euro. Die moet in 2027 al op toerental komen. Tegelijk wil hij de operatie uitbreiden na de verkiezingen in 2029.
Voor MR moet dit startkader de btw-pil vergulden. De liberalen ijveren al langer voor maatregelen om de Belgische economie aan te jagen. Tegelijk voorziet De Wever in zijn groeiplan nieuwe investeringen. Die kunnen dan weer als zoethoudertje dienen voor de linkerflank van zijn regering. Volgens bronnen gaat het om een bedrag van ongeveer 500 miljoen euro.
Cadeau
Maar het voorstel van de premier lijkt op een koude steen te vallen. Met name bij MR en Vooruit. De liberalen houden vast aan hun mantra dat de regering vooral nieuwe besparingen moet zoeken. Ook de socialisten zijn koele minnaars van een grote hervorming van de btw. Zeker als de opbrengsten niet worden gebruikt voor de begroting zelf. Voor Vooruit is de geplande lastenverlaging een onhoudbaar cadeau geworden.
“We moeten ons engageren voor een tabel waarin De Wever niet veel verder komt dan lemma’s als ‘hervormingen’, ‘besparingen’ en ‘inkomsten’: dat gaat niet. Ook omdat we weten wat zijn achterliggende plannen zijn. En die willen we niet”, klinkt het binnen Vooruit.
Vermogens
Bij Les Engagés is te horen dat De Wever enkele openingen maakt rond de ‘sterkste schouders’. Naar verluidt wordt de inspanning van de vermogens bijna verdubbeld: van ongeveer 500 miljoen euro richting 1 miljard euro. Maar het geheel blijft een probleem. “Voor de rest worden weinig oplossingen geboden voor onze grootste bekommernissen.” Les Engagés vindt dat de premier te veel besparingen in de sociale zekerheid plant. Vooruit deelt die mening.
Cd&v houdt zich voorlopig gedeisd. De partij vreest dat de geplande lastenverlaging een gemakkelijk slachtoffer wordt wanneer de begrotingsopmaak geblokkeerd blijft. Voorzitter Sammy Mahdi ijvert al jarenlang voor die oefening. Hij vindt het een deel van het “sociaal contract” dat de regering bij haar start heeft afgesloten met de werkende bevolking.
Ook sinds zijn emeritaat blijft de werk- en publicatiekracht van Rik Pinxten indrukwekkend. Dat is zeer opvallend. ‘Het plezier van het zoeken, filosofie tegen de angst’ (2011), gevolgd door ‘Kleine revoluties. Of willen we de barbarij?’ (2013) en ‘Schoon protest, want er is wel een alternatief’ (2014). In ‘De eeuw van onze kinderen’ (2016) ontpopt hij zich tot levensloopdenker over complexiteit en contextualisering. In 2017 verscheen ‘Het nieuwe vertrouwen’ en in 2019 ‘Kuifje wordt volwassen, Over de dekolonisering van de geest’.
Het zijn maar enkele titels van publicaties uit het voorbije decennium die geen uitdrukkelijk wetenschappelijke ambities hebben – die zijn er natuurlijk ook – maar die wel even uitdrukkelijk de geëngageerde en kritische intellectueel die hij is (filosoof, antropoloog en godsdienstwetenschapper) op de voorgrond plaatsen. Dat blijkt ook nu weer in zijn nieuw werk ‘Humanisme in woelige tijden’ dat deze keer niet bij EPO, maar bij Uitgeverij Gompel & Svacina verschijnt. Als ex-voorzitter van het Humanistisch Verbond Vlaanderen blijft hij kritisch en bezorgd over die humanistische stroming die volgens hem dringend aan bezinning toe is. Zeker dan in wat hij ‘woelige tijden’ noemt en dat moet dan gelezen worden als in barre neoliberale tijden.
Waarschuwing vooraf
Pinxten begint zijn nieuw boek met een serieuze waarschuwing: ‘Ik ben geen cultuurrelativist: er zijn vele culturen (die trouwens nooit volledig van elkaar geïsoleerd hebben bestaan: dus wat is dan ‘een cultuur zijn’?) maar hun waarden zijn niet beter dan de onze.’ Hij laat zich echter evenmin verleiden tot verheerlijking van de anderen (‘indianenvereerders’ of ‘islamliefhebbers’), noch dat er slechte tradities zouden zijn (de onze bijvoorbeeld) en goede culturele vormen (de exotische bijvoorbeeld). Daarmee zit Pinxten ongeveer op dezelfde lijn als Ton Lemaire, die andere Nederlandstalige antropoloog zoals hij dat formuleerde in zijn ‘De indiaan in ons bewustzijn’. Pinxten is op zijn eigenzinnige en genuanceerde manier een voortzetter van het denken van de Gentse ethicus Jaap Kruithof – daarover verder meer – en is in zijn denkwerk ook niet vies om nu en dan op gevoelige teentjes te trappen. Die van hardleerse humanisten van de oude stempel bijvoorbeeld. Á bon entendeur salut.
Als antropoloog waarschuwt hij ook voor het gevaar dat schuilt in het te gemakkelijk hanteren van het begrip ‘universalisme’. Om zijn betoog te kunnen verduidelijken maakt hij in dit boek een belangrijk semantisch onderscheid tussen de begrippen ‘mondialisme’ en ‘universalisme’. Voor hem is mondialisme een uitnodiging om minstens meerdere vensters in de wereld te willen erkennen in een zoveel mogelijk mondiaal verantwoorde keuze in waarden en normen. Maar universalisme daarentegen is voor hem historisch een steeds lokale (eigenculturele en dus vaak exclusieve) aanpak van de realiteit, waarvan toch wordt beweerd dat het de enig geldige, ware of zinvolle benadering is.
Zebra en Dolfijn
Hoe is het gesteld met het humanisme vandaag? Is het nog steeds die onaanraakbare diamant die geslepen werd door Erasmus en tijdgenoten op basis van aanwijzingen die zouden teruggaan op de oude Grieken? En hoe gaat dat humanisme dan om met de kolonisering en het nog steeds woekerende racisme? Hoe verhoudt het zich tegenover een neoliberale roofideologie met ‘vrije individuen’ in een zogenaamd ‘vrije markt’ die aantoonbaar mee verantwoordelijk is voor mondiale en levensbedreigende problemen?
Dat zijn maar enkele van de zeer moeilijke contextuele vragen die Pinxten opwerpt in dit boek dat als niet geringe ambitieuze bedoeling heeft om de oude humanistische begrippen en waarden kritisch te bekijken en in een beweging aanzetten te geven om een herijkt of hedendaags humanisme door te denken. Wij moeten onze zaken intern en in de nieuwe wereldcontext op orde zetten en dat betekent voor hem rechtvaardiger en gelijkwaardiger maken. De zoektocht naar een goed leven kan volgens Pinxten alleen als we naar alle mensengroepen én naar de aarde leren luisteren.
Pinxtens verduidelijkt zijn mensbeeld vanuit een dubbele metafoor die allebei niet toevallig verwijzen naar dieren. Al eerder ontwikkelde de auteur in ‘De strepen van de zebra’ de metafoor om aan te geven dat de mens, zoals de zebra’s, op elkaar lijken, maar dat hun strepenpatroon individueel verschillend is. Daarnaast plaatst hij nu ook de dolfijnmetafoor om aan te geven dat de mens niet allen intrinsiek divers is, maar ook intrinsiek sociaal zoals de dolfijn. In zijn boek verwijst hij ook uitdrukkelijk naar het in het Nederlands baanbrekende werk ‘De supersamenwerker’ van wijlen Dirk Van Duppen en Johan Hoebeke. Die dubbele metafoor moet ook gelezen worden als een oproep om een humanistisch-democratisch discours aan te vatten, vanuit verbondenheid, medemenselijkheid en weg van cultuur-egocentrisme.
‘Humanisme in woelige tijden’ is opgebouwd uit twee grote delen. In het eerste deel ‘De staat van de dingen’ doet de auteur aan een brede contextanalyse in ruimte en tijd – ook verwijzingen naar de maatschappelijke context waarin hij, een eenvoudige Antwerpse volksjongen, opgroeide, vinden daarin plaats. Hij bespreekt daarin wat het humanisme uit vorige eeuwen kan inhouden en wat de nieuwe context, de mondiale interdependentie in de eenentwintigste eeuw, ons laat zien. In het tweede, meest uitvoerige deel ‘Pleidooi voor een NEED-humanisme’ doet hij voorstellen die het oude jasje van het humanisme niet gewoon naar de stomerij brengen, maar grondig hertekenen en van stijl veranderen.
NEED-humanisme
Eigenlijk is het tweede en belangrijkste deel van het boek een grote, uitdagende uitnodiging om zijn ambitieus voorstel dat schuilgaat onder het letterwoord NEED-humanisme te bestuderen en te bediscussiëren. In hoofdstuk drie ‘Het NEED-humanisme’ schetst hij de brede krijtlijnen en daarvoor analyseert hij de zijnsleer waarop het humanisme zich baseert in zijn historische context. Het is die ontologische kritiek die het boek een boeiende filosofische dimensie geeft. Hij verwijst daarvoor onder meer naar Philippe Descola, een Franse collega die niet toevallig ook een antropoloog-filosoof is. Philippe Descola maakt zich ook los van het westerse denken dat zich als enige boven alle andere manieren van denken verheft – die niet-westerlingen moeten nog veel leren ! – en zich daardoor een universalistische pretentie aanmeet. Vanuit mondiaal perspectief onderscheidt Descola een viertal verschillende ontologieën met hun kennis- en cultuuruitwerkingen waarvan drie niet-westerse tradities en slechts een westerse dat hij kenmerkt als het natuur-cultuurdualisme. Je weet wel: de mens als de maat van alle dingen, boven en niet in de natuur staande en vanuit die moderniteitsgedachte is er dan ook niets mis met een extractivistische politiek en economie. Zolang anderen die ontologie niet deelden werden ze primitief, pre-modern, heidens of onontwikkeld genoemd. Het zal wel niet toevallig zijn, schrijft Pinxten, dat antropologie als studiegebied van de ‘achtergebleven’ volkeren nog steeds een niet-dominante plaats bekleedt in de academische wereld. Daartegenover staat dan de holistische zijnsleer van niet-westerse tradities waarbinnen de mens en andere soorten, tot en met lucht, bergen en zeeën in hun onderlinge interacties en afhankelijkheid gedacht en beleefd worden.
Ontologische ommekeer
Pinxten signaleert dat er binnen wetenschappelijke kringen stilaan sprake is van een ‘ontologische ommekeer’. Het reductionistische denken, met name het reduceren van complexere fenomenen tot reeds gekende wetmatigheden op het onderliggende, meer elementaire niveau, is in het wetenschapsbedrijf nog steeds waardevol, maar niet langer alleenzaligmakend. Pinxten signaleert dat de reductie van het sociale, psychische of culturele tot het louter organisch-neurologische (zoals in de slogan ‘ik ben mijn brein’) zeer betwistbaar is, want interdependentie is ook op dit niveau de regel. Daartegenover staat het ecologisch denken (in psychologie, sociologie, maar ook biologie) of nog breder het systeemdenken dat vertrekt van de opvatting dat een grotere geheel meer is dan de som van de samenstellende delen. De auteur pleit dus dat de humanist op dit niveau van zijnsleer kan opteren voor een open, pluriperspectivistische of pluriversele opstelling.
NE: niet-Eurocentrisch humanisme
In hoofdstuk vier put de antropoloog in Pinxten uitvoerig uit veldonderzoek bij inheemse groepen – hij zelf verbleef langdurig bij de Navajo-indianen van de VS- maar hij gaat ook kijken naar bijvoorbeeld de kosmovisie van Quechua en Aymara in de Andesregio, inheemse volkeren die zich nederig opstellen ten opzichte La Pachamama, van Moeder-Aarde. Daar kunnen we in het Westen nog wat van leren, ‘maar’, schrijft hij ‘dat wil niet zeggen dat we nu allemaal Quechua moeten worden, maar wel dat wij van dergelijke culturen kunnen leren hoe je anders met mensen en de aarde kan omgaan’ (p. 90). Deze houding kan leiden tot wat hij ‘pluriversalisme’ noemt in plaats van een misplaatst universalisme. Een mooi en concreet voorbeeld is volgens hem het project ‘Nizhoni. Walk in Beauty’ dat staat voor ‘langs de weg van het schone, in harmonie, groeiend naar een goed en mooi (samen)leven’. Dat project wordt een artistieke ontmoeting in Brussel en op andere plaatsen tussen kunstenaars van zeer diverse origine, onder meer een Belgische documentairemaker en een Navajofilmster, maar ook een docente en schoenontwerpster die samenwerkt met Navajo-mocassinmakers. Op die manier zal vorm worden gegeven aan een artistiek-project van pluriversalisme.
E- en D-humanisme
Voor de invulling van een ecologisch humanisme verwijst Pinxten naar het latere werk van zijn leermeester Jaap Kruithof die in zijn boek over het humanisme van 2001 formuleerde dat het denkkader van het oude humanisme dat de waarden en normen van de mens centraal stelde aan vervanging toe was: in de plaats van de visie van het antropocentrisme moet de mens-in-het-ecosysteem (ecocentrisme) centraal komen te staan.
In hoofdstuk zes completeert hij zijn NEED-afkorting door duurzaamheid als een belangrijke waarde voor een toekomstgericht humanisme mee te nemen. Dat zijn voorstel niet apodictisch is in de zin van ‘te nemen of te laten’ maar dat het geheel overgoten is met de twijfel of het feilbaarheidsprincipe in de beste traditie van het oude humanisme en de Verlichting zal niemand die het werk van Pinxten kent verbazen. In een appendix bij dit boek ‘Discussiepunten voor een humanistisch-democratische herbronning stelt hij onder meer als verdere onderzoeksvragen voor: hoe voeden we mensen op met twijfel en feilbaarheid in een tijd van suprematie van het marktdenken? Hoe passen we die principes toe bij patent- en exploitatievergunningen (bv. Rond fossielextractie in poolgebieden), binnen marktbelangen of anders? Hoe verbinden we mensen rond een dergelijk thema?
Lange lijnen in ruimte en tijd
‘Humanisme in woelige tijden’ is niet alleen een brede en nuchtere contextanalyse geworden, maar is tevens een gloedvolle uitnodiging geworden om samen een nieuw humanistisch-democratisch project uit te werken dat NEED georiënteerd kan zijn. Dat dit een radicale ontologische ommezwaai in het westerse denken zal vergen is zonder meer duidelijk. En dat is niet alleen het standpunt van een sociaal geëngageerde wetenschapper en denker als Rik Pinxten. In recente werken wordt deze benadering ook benadrukt door auteurs als Jason Hickel, Dirk Holemans, Bruno Latour, Francis Wolff, Suzanne Simard, Dirk Van Duppen en Johan Hoebeke en zovele andere transitiedenkers. De meerwaarde die Pinxten als antropoloog-filosoof aan deze zoektocht bijdraagt zit hem mijns inziens vooral in de lange lijnen in ruimte en tijd die hij in zijn gedachtegang ontwikkelt. De brede krijtlijnen die hij uitzet hebben noodgedwongen een behoorlijke abstractiegraad. Alleen zijn beschrijving van het kunstenproject project ‘Nizhoni. Walk in Beauty’ maakt duidelijk wat hij met een open, pluriperspectivistische of pluriversele opstelling bedoelt.
Met ‘Humanisme in woelige tijden’ zet Pinxten in zekere zin het breed op de context georiënteerd werk van denkers als Jaap Kruithof, Leo Apostel, Hubert Dethier en Ronald Commers verder maar dan met een groot luisterend antropologenoog en –oor, die zeer open zijn voor wat er in die ruime wereld buiten de westerse traditie allemaal te leren valt.
Onderwijsminister Demir spreekt van kwaliteit en excellentie. Maar wat ze tegen heel het onderwijsveld in doorduwt, spreekt een andere taal: een onderwijs dat de ongelijkheden in de samenleving reproduceert. Het kan anders.
Zuhal Demir (N-VA) besloot om 20.000 studenten hun beurs af te pakken en zo de toegang tot het hoger onderwijs te ontzeggen. Ze bespaart in het secundair onderwijs waardoor honderden leerkrachten op zoek moeten naar een nieuwe job. Onder het mom van ‘kwaliteit’ moet de lat omhoog in het basisonderwijs met nieuwe minimumdoelen. Maar met overvolle klassen en een nijpend lerarentekort is het niet voor elke leerling mogelijk om over die lat te springen. En boven de hoofden van het hele onderwijsveld schrapte ze pedagogische studiedagen en tijd voor klassenraden.
De woede en het verzet tegen haar beleid waren hevig. Leerkrachten, leerlingen, directies, onderzoekers, studenten en ouders kwamen massaal op straat. Leerkrachten trokken naar Brussel met de brooddoos in de rugzak en een fluovestje aan om te protesteren tegen de afbouw van het onderwijs en hun pensioen. Studenten kwamen blokken in het Vlaams Parlement om het studiebeursdecreet tegen te houden. Duizenden scholieren staakten om de onderwijsvisie van de minister aan te klagen.
Zuhal Demir beweert dat ze de onderwijskwaliteit wil verhogen door in te zetten op Nederlands en wiskunde, dat ze orde en tucht wil herstellen en dat besparingen onvermijdelijk zijn. Achter die retoriek schuilt echter een maatschappelijke keuze. Haar beleid vertrekt niet vanuit de noden van scholen, leerlingen of leerkrachten, maar vanuit de noden van het bedrijfsleven. In dit artikel doorprikken we haar visie die allesbehalve nieuw of toevallig is.
Vlaams onderwijs: kampioen in ongelijkheid
In een ideale wereld is onderwijs een motor van gelijke kansen. Een hefboom die iedereen zo ver mogelijk laat springen. Waar je vandaan komt, waar je ouders werk(t)en, of je een jongen of meisje, rijk of arm bent zouden geen rol mogen spelen in hoe ver je het kan schoppen. Maar België is die ideale wereld niet, verre van. In ons land is het schoolsucces sterk gekoppeld aan de sociaaleconomische achtergrond van leerlingen. Groei je op in een kansarm gezin, dan zijn je kansen op schoolsucces veel kleiner. PISA-onderzoek bevestigt dat het Vlaams onderwijs kampioen is in ongelijkheid. Sociaaleconomische factoren verklaren hier 17% van de testresultaten, tegenover 11,9% gemiddeld in de OESO-landen.
Waar je wieg staat bepaalt al te vaak welke richting je op school volgt. Kinderen uit gezinnen met lagere inkomens belanden veel vaker in arbeidsmarktgerichte opleidingen dan kinderen uit gezinnen met meer middelen. Van de armste 10% van de Vlaamse gezinnen zit ongeveer de helft van de kinderen op 15 jaar in het beroepsonderwijs. Bij de rijkste 10% zit bijna 90% in het doorstroomgericht onderwijs (het vroegere ASO). Kinderen uit armere gezinnen zitten vaker in het buitengewoon onderwijs en blijven vaker zitten. De schooluitval bij leerlingen van wie de moeder enkel secundair onderwijs volgde, ligt dubbel zo hoog als bij leerlingen met een moeder die hoger onderwijs genoot.
Die ongelijkheid zet zich door in het hoger onderwijs. Of je een bachelor of master behaalt, hangt sterk samen met het opleidingsniveau van je ouders. Het aandeel studenten hoger onderwijs met een laagopgeleide moeder daalde de afgelopen 20 jaar van 28% naar 22%.3“Het zijn heus niet de arbeidersjongens die de aula’s vullen” kopte De Standaard treffend.
Wij gebruiken cookies om de werking van onze website te verbeteren
Functional Altijd actief
De technische opslag of toegang is strikt noodzakelijk voor het legitieme doel het gebruik mogelijk te maken van een specifieke dienst waarom de abonnee of gebruiker uitdrukkelijk heeft gevraagd, of met als enig doel de uitvoering van de transmissie van een communicatie over een elektronisch communicatienetwerk.
Voorkeuren
De technische opslag of toegang is noodzakelijk voor het legitieme doel voorkeuren op te slaan die niet door de abonnee of gebruiker zijn aangevraagd.
Statistics
De technische opslag of toegang die uitsluitend voor statistische doeleinden wordt gebruikt.De technische opslag of toegang die uitsluitend wordt gebruikt voor anonieme statistische doeleinden. Zonder dagvaarding, vrijwillige naleving door uw Internet Service Provider, of aanvullende gegevens van een derde partij, kan informatie die alleen voor dit doel wordt opgeslagen of opgehaald gewoonlijk niet worden gebruikt om je te identificeren.
Marketing
De technische opslag of toegang is nodig om gebruikersprofielen op te stellen voor het verzenden van reclame, of om de gebruiker op een website of over verschillende websites te volgen voor soortgelijke marketingdoeleinden.
