“Verkiezingen gaan niet langer over de richting die een land moet uitgaan, maar over de vraag of de democratie overleeft.” Waar komt dat populistische succes vandaan? Voormalig premier Guy Verhofstadt maakte een gedurfde analyse en lanceert een rist oplossingen.
Eind maart 2023 was Guy Verhofstadt (Anders) voor een gastcollege aan de Harvard-universiteit. In zijn vrije tijd kuierde hij langs de vele boekhandels in Boston. De voormalige Belgische premier stond versteld van het aantal politieke boeken. Talloze politicologen hielden de crisis van de Amerikaanse democratie tegen het licht. “Denken over politiek beleeft er een enorme hausse, alleen helaas niet bij de politici zelf”, zegt hij grinnikend. Wat hij in Boston aanschafte, vormde de basis voor zijn boek De burger in opstand, dat dinsdag verschijnt bij De Arbeiderspers.
Verhofstadt heeft altijd veel geschreven. Zijn legendarische Burgermanifesten schudde begin jaren 90 de politieke verhoudingen op. Maar met De burger in opstand, waarin hij op zoek gaat naar de wortels van het populisme, heeft hij zijn magnum opus beet. Zijn analyse is grondig, veelzijdig, intelligent en gedurfd. Ook reikt hij bevlogen remedies aan, typisch voor een politicus die zichzelf, ook op zijn 72ste nog, als een hemelbestormer ziet.
Nochtans verliet Verhofstadt twee jaar geleden het Europees Parlement en daarmee de politiek. Hij was ontgoocheld. “Niemand durft daar een vuist te maken. Ik vond het nuttiger om een boek te schrijven dan om daar te blijven zitten.”
Uw boek opent met: “De tijd zal uitmaken of de aanstelling van Donald Trump even rampzalige gevolgen heeft als de aanstelling van Adolf Hitler.” Dat is een straffe binnenkomer.
(lacht) “Na die inleidende paragraaf haakte mijn literaire agent in de VS meteen af. De zelfcensuur daar is een beangstigende evolutie, een duidelijk teken van de crisis van de liberale democratie. De jaren 30 echoën.”
“Veel politicologen dachten dat de democratie in de VS zich na de eerste ambtstermijn van Trump zou reinigen van dat extreemrechtse gedoe. Het omgekeerde gebeurde, juist omdat Trump op 6 januari 2021 opriep tot een staatsgreep. Die datum wordt nu door de populisten verheerlijkt, de oproerkraaiers worden gerehabiliteerd … (grijnst) De vergelijking met de Bierkellerputsch van Hitler in 1923 heb ik geschrapt.”
Ook straf: de liberale democratie beschouwt u als een mislukt experiment. Voor een liberaal is dat vloeken in de kerk.
“Vloeken? Dat is gewoon een vaststelling. In 1989 schreef Francis Fukuyama dat de onweerstaanbare combinatie van liberale democratie en vrije markt het einde van de geschiedenis zou inluiden. Dat viel dik tegen. Landen als Rusland en China zijn autocratieën gebleven. Bovendien mislukten alle nieuwe democratische bewegingen: de Arabische Lente, Iran, Hongkong, Wit-Rusland, Georgië …”
“Ook hieven we de ideologische tegenstellingen op. Socialist, liberaal, christendemocraat: plots was het allemaal hetzelfde. Politiek ging niet meer over visie, maar over pragmatiek. Ik vond het indertijd geweldig dat de socialisten vielen voor deregulering, de totale implosie van de ideologie zag ik echter niet aankomen. Doordat de socialisten halve liberalen werden, verloor de middenklasse haar klassieke beschermheren.”
“Het politieke centrum degradeerde tot een leegte zonder zuurstof, de middenklasse verzeilde in het kamp van de rechts-populisten. Die hebben slechts een minuut nodig om uit te leggen wat er volgens hen gebeurt: de Chinezen duwen u uit uw job, de migranten duwen u uit uw land en uw cultuur. Verkiezingen gaan niet langer over de richting die een land moet uitgaan, maar over de vraag of de liberale democratie overleeft. Nederland is eraan ontsnapt. Maar wat zal er in Duitsland, Frankrijk of het Verenigd Koninkrijk gebeuren?”
Niet alleen de ideologie is zoek volgens u, u speurt tevergeefs naar politiek talent.
“Een politiek mandaat spreekt niet meer tot de verbeelding. Zelf kan ik het niet meer doen, maar ik hunker naar een jongeling uit binnen- of buitenland die met een radicaal boek of manifest alles onderuithaalt. Maar er zijn geen manifesten meer. Zo verdampt elke ideologie.”
“Ideologie geeft richting aan de publieke opinie, ze omschrijft hoe de samenleving in elkaar zit en wat er moet gebeuren om ze beter te maken. En welke richting geven de populisten? De achteruitgang zal morgen groter zijn dan vandaag, de ondergang wenkt. Tegenover de these van het populisme moet een antithese worden neergezet. Iets wat het gesleutel aan het belastingssysteem of de sociale zekerheid overstijgt.”
Populisten hebben hun succes deels te danken aan hun framing van het migratieprobleem. Valt daar iets tegenover te zetten?
“Het antimigratiegevoel is niet toegenomen, zij die tegen migratie zijn, klinken alleen luider. En politici zwengelen de angst aan. Toen de extreemrechtse Noor Anders Breivik vijftien jaar geleden tientallen mensen doodschoot, vond bijna iedereen zijn manifest, dat over omvolking ging, van de pot gerukt. Tegenwoordig neemt elke mainstream rechtse politicus dat woord in de mond.”
“Migratie is een realiteit, en mensen zijn bang. Maar meer dan taal of ras ligt religieuze fragmentatie daaraan ten grondslag. (klopt op tafel) Daarom mogen we niet toegeven als het gaat over gebruiken die vloeken met onze liberale waarden. Verenigingen of scholen moeten bijvoorbeeld het recht hebben om het dragen van de hoofddoek te verbieden.”
Ook het kapitalisme is verantwoordelijk voor de malaise, schrijft u.
“De ongelijkheid is uitgerekt, het digitale tijdperk gaat gepaard met buitensporige monopoliewinsten. Mensen starten niet met gelijke kansen, voor loontrekkers is het onmogelijk om rijk te worden. Kapitaal floreert meer dan arbeid. En met een overheidsbeslag van meer dan 50 procent zijn de grenzen van de herverdeling bereikt. Daarom moeten we het bezit van kapitaal democratiseren. Van elke arbeider moeten we een kapitalist maken, met een stuk van zijn bedrijf in zijn bezit.”
De kerngedachte van uw boek is take back control. De burger moet terug het gevoel het gevoel krijgen dat hij ertoe doet.
“Ik houd niet van het woord gevoel, mensen moeten effectief greep krijgen. Greep krijgen op de politiek en de economie, dat was de motor achter de Franse en de Amerikaanse revolutie. Tweehonderd jaar later stellen we vast dat het loze beloften waren. De middenklasse dreigt te verdwijnen: ze krijgt steeds minder van de economische taart en ze doet er politiek niet meer toe.”
Een deel van de oplossing is volgens u meer inspraak voor de burger.
“Voor mij blijft het een grote werf voor de toekomst. Ons representatief systeem voldoet niet, maar ik geloof evenmin in de gelote democratie die David Van Reybrouck voorstelt. Dat is een gokspel zonder legitimiteit. Zwitserland heeft met zijn geïnstitutionaliseerde referendum een tweede pijler. Ik verwerp occasionele referenda, zoals het Brexit-referendum, die splijten de samenleving. Ik wil verder gaan: ik stel voor dat elke burger ervoor kan kiezen om zelf aan het politieke spel deel te nemen, in plaats van zich te laten vertegenwoordigen. Digitaal moet dat kunnen. Die burgers kunnen uitgroeien tot een echte machtsfactor.”
Enkele van uw remedies zijn erg hoog gegrepen: het opsplitsen van techgiganten, democratische allianties op wereldvlak …
“Oh, maar het opknippen van de techgiganten is in Europa heel makkelijk. Wat hebben de Amerikanen met Tiktok gedaan? Ze hebben moederbedrijf Bytedance verplicht om het te verkopen. Op basis van de concurrentieregels kan de EU perfect hetzelfde doen. Maar ze doet net het omgekeerde.”
“Natuurlijk zijn sommige ideeën niet voor morgen. Maar ik mag toch het einddoel schetsen? Ik geef een voorbeeld: het ETS-systeem van de EU (dat de handel in uitstootrechten regelt, red.) zou zich beter uitspreiden over de hele wereld. Nu loopt de EU tegen haar grenzen aan.”
Het eerste hoofdstuk leest als beknopte memoires.
“Ik zie toch een lijn in mijn denken. (lachje) Eens begrotingsminister, altijd begrotingsminister, dat Baby Thatcher-achtige kantje ben ik nooit kwijtgeraakt. De Rwanda-tragedie (Verhofstadt bood in 2000 zijn excuses aan in Kigali namens de Belgische regering, omdat België zijn blauwhelmen uit Rwanda weghaalde terwijl de genocide volop aan de gang was, red.) leerde me evenwel dat het materiële niet allesbepalend kan zijn. Het goede gebeurt niet spontaan, dat moet worden afgedwongen. Wanneer je alles op zijn beloop laat, ontstaat er geen ideale samenleving.”
“Als ik terugkijk op die Burgermanifesten: veel daarvan hebben we niet gerealiseerd. Ik stak te veel energie in de vraag of er stemrecht dan wel stemplicht moest zijn. De echte uitdaging is natuurlijk om burgers echt te laten deelnemen aan het democratische proces. Dat luik heb ik onvoldoende uitgewerkt.”
U vertelde in uw eerste interview als premier dat het succes van uw regering mocht worden afgewogen tegen de neergang van Vlaams Belang.
“Dit boek gaat over de doorbraak van het populisme, ik kan dus moeilijk zeggen dat ik geslaagd ben. Maar ten tijde van de Burgermanifesten scoorde Vlaams Belang minder goed, want er was een alternatief. Dat is ook mijn punt: we moeten terug naar de visionaire politiek, ook al klinkt die dromerig en utopistisch. Het populisme is gebaseerd op wraak, op afkeer, op afgunst. Mensen hebben geen hoop voor de toekomst, dus vallen ze terug op rancune.”
Dit moeten opwindende tijden voor u zijn. Dankzij de gebiedshonger van Trump naar Groenland groeit er een sense of urgency in Europa.
(haalt de schouders op) “En dan? Verandert er iets? Friedrich Merz, Emmanuel Macron en zelfs Bart De Wever zaten de afgelopen week alweer bijeen om het probleem van de competitiviteit op te lossen. Maar een echte eengemaakte markt, een Europese defensiegemeenschap incluis, blijft voorlopig uit. Alleen voormalig voorzitter van de Europese Centrale Bank Mario Draghi pleit daar nog voor. Hij is een redelijke mens, geen fanatiekeling zoals ik. Ik was natuurlijk zo onnozel om als premier al in 2005 de eengemaakte markt te promoten met mijn boekje De Verenigde Staten van Europa.”
“We moeten naar die defensiegemeenschap. Met het optrekken van het budget naar 2 procent van het bbp lossen we onze defensieproblemen niet op. Nee, we verkwanselen nog wat meer geld. We geven nu al veel meer uit dan de Russen en staan toch zwakker. En dan zegt mijn goede vriend Mark Rutte, secretaris-generaal van de Navo, dat die Europese defensiepijler er niet komt. Welke landen gaan er troepen sturen als Rusland Estland binnenvalt? Polen misschien. En Litouwen. Van de Amerikanen zijn we niet zeker.”
Misschien zoekt de Europeaan geborgenheid in de natiestaat?
“De publieke opinie is sinds de inval in Oekraïne gekanteld, 80 procent van de Europeanen wil meer Europa. Toch durven de politici niet door te pakken, omdat ze zwaarder tillen aan hun nationale leiderschap. Ze willen geen macht afstaan. En daar gaat de politiek natuurlijk over: macht. Maar met dat Europese project verdwijnen de natiestaten niet. Geen enkel land noch cultuur zou verdwijnen.”
Heeft het liberalisme in België nog een toekomst?
“Zeker, maar het gevoerde beleid kunnen we moeilijk liberaal noemen. Een liberale kijk, op het scherp van de snee zoals ik het in mijn boek beschrijf, kan een enorme voedingsbodem zijn. Als ze dat capteren als een ander kapitalisme, een andere democratie en een andere wereldorde, dan kan ik daar best mee leven. “
“In 2003 haalden we 26 procent bij de verkiezingen, nu nog 8. We waren lang te zeker van onszelf. We dachten dat het liberalisme had gewonnen. Niks ging ons tegenhouden. Wij liberalen zijn allemaal te gemakzuchtig geworden.”
Bron: De Standaard