De angst voor de meerderheid: waarom de elite de democratie wil temmen
Eén persoon, één stem? Volgens professor Alain Verbeke mag dat principe op de schop. Maar zijn pleidooi voor meervoudig stemrecht raakt aan een eeuwenoude kwestie: hoe voorkom je dat de meerderheid aan de rijkdom van de elite raakt?
In een opmerkelijke opinie in De Standaard pleit professor Alain Verbeke van de KU Leuven voor een terugkeer naar het meervoudig stemrecht. Dat kiesstelsel dateert uit de negentiende eeuw en gaf aan rijkere en hoger opgeleide mannen twee of drie stemmen, afhankelijk van hun bezit, belastingbijdrage of diploma.
Op die manier kregen ook arbeiders stemrecht, maar behield de welgestelde burgerij een groter politiek gewicht en kon de economische elite haar politieke invloed en economische belangen vrijwaren. Dat in de 21ste eeuw een hoogleraar dit ondemocratisch kiesstelsel opnieuw wil invoeren is stuitend en daarom reageren de vakbonden furieus, maar hij raakt hier wel aan het fundamenteel dilemma van de westerse democratie.
Democratie betekent letterlijk dat de macht bij het volk ligt en dus bij de minder begoede meerderheid. Maar, als die minder begoeden hun numeriek overwicht daadwerkelijk inzetten om hun (economische) belangen te doen gelden, dan is het snel afgelopen met de grote ongelijkheid van de rijkdom en de privileges van de elite, en dat was en is natuurlijk niet de bedoeling.
Vanaf het prille begin hebben de politieke denkers in het Westen geworsteld met dit dilemma. We staan stil bij drie scharniermomenten die ons westers politiek bestel hebben vormgegeven.
Griekenland: de wieg van de Westerse democratie
Plato (427-347 v.Chr.) zag democratie als een gevaarlijk systeem waarin politici toegeven aan de oppervlakkige grillen van het ongeschoolde volk. Omdat te veel vrijheid volgens hem onvermijdelijk leidt tot tirannie, pleitte hij voor een streng gecontroleerde staat. De heerschappij hoort toe aan wijze filosofen, die via censuur op kunst en cultuur het bewustzijn en denken van de burgers sturen.
Zijn leerling Aristoteles (384-322 v.Chr.) stond weliswaar meer vrijheid en politieke discussie toe, maar beschouwde democratie eveneens als een ontaarde staatsvorm, omdat ze in het voordeel is van de armen en zich niet richt op de volledige gemeenschap. “In de democratie zijn de armen koning omdat ze met meer zijn en omdat de wil van het grote aantal de kracht van wet heeft.” En dat is volgens hem geen goede zaak.
Aristoteles beperkte politieke participatie tot een elite van circa tien procent van de polis: vrije mannen die niet hoefden te werken voor hun levensonderhoud. Vrouwen, slaven, vreemdelingen, maar ook ambachtslieden, handelaren en kleine boeren werden volledig uitgesloten van het politieke leven.
Wat onthouden we van deze twee grondleggers van het westerse politieke denken? Volgens beide filosofen moet de politieke macht in handen liggen van een kleine elite, terwijl de meerderheid van de bevolking wordt uitgesloten van de besluitvorming. Om die machtsverhoudingen in stand te houden, is ook controle over het denken van de bevolking belangrijk.
Binnen die beperkte elite moet er wel ruimte zijn voor debat en tegenspraak. Alleenheerschappij door een tiran of dictator wordt afgewezen. Belangrijk ook: het zijn niet de rijken die de macht (rechtstreeks) uitoefenen, dat gebeurt door een ‘politieke’ klasse of door een beperkte minderheid.
De burgerlijke revoluties
Tijdens de Franse Revolutie (1789) kwam het liberale gedachtegoed voor een fundamenteel dilemma te staan: het verwerpen van het absolutisme vereiste een representatief bestuur, maar men vreesde dat de numerieke meerderheid van de lagere klassen economische herverdeling zou afdwingen ten koste van de bezittende burgerij.
Aanvankelijk streefden radicale jacobijnen onder leiding van Robespierre naar algemeen stemrecht, gratis onderwijs en prijscontroles. Na de bloedige Terreur sloeg de conservatieve burgerij in 1794 echter terug. Rechts vreesde dat de privilegies (rijkdom) van de opkomende burgerij en de bezittende klasse zouden sneuvelen. Boissy d’Anglas, lid van de rechtervleugel van de Assemblée, drukte het zo uit:
“Je moet in ieder geval het bezit van de rijken beschermen. … We moeten geregeerd worden door de besten; de besten zijn diegene die het best opgeleid zijn en het meest geïnteresseerd zijn om wet te handhaven. … Een land dat bestuurd wordt door de eigenaren is een sociale orde, het land waar niet-eigenaars besturen is een natuurlijke orde.”
Om het bezit van de rijken te waarborgen, werd een tweekamerstelsel ingesteld waarin een conservatieve Senaat fungeerde als rem op de volksvertegenwoordiging. Met de staatsgreep van Napoleon (1799) werd de volksinvloed definitief geneutraliseerd via een strikt cijnskiesstelsel. Enkel de begoede burgers kregen nog stemrecht en konden zich laten vertegenwoordigen in het parlement. Een variant van het cijnskiesstelsel is het meervoudig stemrecht, dat onder andere in België werd ingevoerd.
In Engeland waren er gelijkaardige evoluties. Voor de politieke filosoof John Locke was het privébezit absoluut en onaantastbaar, zelfs ten aanzien van een verkozen regering: “de opperste macht kan van niemand een deel van zijn eigendom afnemen zonder diens toestemming”.
Volgens Locke heeft “de overheid geen ander doel, dan het behoud van bezit”. Het tweekamerstelsel en het cijnskiesrecht zorgde ervoor dat de vrees van Locke geen realiteit kon worden. Het cijnskiesstelsel werd pas in 1867 afgeschaft. In België duurde dat zelfs tot 1919.
In de VS wordt de grondwet in 1787 opgesteld in functie van de rijke bovenlaag. De visie van Alexander Hamilton, de eerste minister van financiën, spreekt boekdelen:
“Alle gemeenschappen verdelen zich in de weinigen en de velen. De eerste groep wordt gevormd door de rijken en de tweede groep is de massa van het volk. … De massa’s zijn turbulent en wisselvallig, ze beoordelen of beslissen zelden juist. Geef daarom aan de eerste klasse een duidelijke, permanent aandeel in de regering. Zij controleert de onstandvastigheid van de tweede klasse. … Kan een democratische vergadering, die jaarlijks mee wisselt met de massa van het volk, verondersteld worden om het algemeen belang na te streven?”
Het pleidooi van professor Verbeke sluit daar naadloos bij aan.
Wat onthouden we van deze periode? De politieke macht blijft grotendeels in handen van een kleine elite, met als belangrijkste doel de rijkdom en privileges van de bezittende klasse te beschermen. Tegelijkertijd ontstaat er een representatief politiek stelsel waarin verschillende stromingen binnen de burgerij vertegenwoordigd zijn en de adel niet langer alleen de dienst uitmaakt.
De meerderheid van de bevolking krijgt echter nauwelijks politieke invloed. Het politiek systeem geeft de schijn van representativiteit maar neutraliseert gelijktijdig de meerderheid, via systemen als het cijnskiesstelsel, het meervoudig stemrecht. En zelfs wanneer gewone burgers vertegenwoordigers kunnen kiezen, zorgt het tweekamerstelsel ervoor dat hun politieke invloed wordt ingeperkt.
1848 en de opkomende arbeidersbeweging
Het revolutiejaar 1848 markeerde een kantelpunt in Europa. Hoewel de opstanden van arbeiders die onder meer algemeen kiesrecht eisten bloedig werden neergeslagen, was de geest definitief uit de fles. De prille arbeidersbeweging leerde uit de nederlaag dat een sterke organisatie op drie fronten noodzakelijk was om de macht van de bezittende burgerij te breken: vakbonden op de werkvloer, een eigen politieke partij en onafhankelijke persorganen om de heersende burgerlijke mentaliteit te ontkrachten.
De burgerij zette direct een meervoudige tegenaanval in om haar privileges en bezit te vrijwaren. Aanvankelijk verliep dit via keiharde fysieke en juridische repressie: stakingsacties werden gewelddadig neergeslagen – met tientallen doden tot gevolg, zoals tijdens de Belgische stakingen van 1886 – en vakbonden werden illegaal verklaard of decennialang tegengewerkt.
Tegelijk werd het algemeen stemrecht zo lang mogelijk vertraagd. De strijd om stemrecht draaide immers niet louter om politieke rechten, maar om vermogensverdeling. Pas na de invoering van het algemeen stemrecht, vaak pas rond het einde van de Eerste Wereldoorlog, werd de heersende klasse gedwongen tot het accepteren van een progressieve inkomstenbelasting.
Toen het electoraal gewicht van de arbeidersklasse niet langer viel te negeren, schakelde het establishment over op een effectieve pacificatiestrategie: integratie. Door hogere lonen toe te kennen aan een geschoolde toplaag en via subsidies voor mutualiteiten en banen in het staatsapparaat, verloren de leiders van vakbonden en arbeiderspartijen hun revolutionaire scherpte. Zij conformeerden zich aan het systeem en traden toe tot regeringen, wat leidde tot afscheuringen van radicale communisten die vervolgens tijdens het interbellum en de Koude Oorlog werden gemarginaliseerd.[1]
Daarnaast bleek afleiding een krachtig wapen. Vanaf de jaren tachtig verschoof het maatschappelijk debat – aangewakkerd door rechtse en populistische stromingen – van economische ongelijkheid naar identitaire en culturele scheidslijnen, zoals migratie, religie of regionale tegenstellingen. Hierdoor raakte de structurele scheefgroei in de welvaartsverdeling buiten beeld.[2]
Omdat doorslaggevende sociale verworvenheden zoals betaald verlof, de achturige werkdag en sociale zekerheid uiteindelijk niet in het parlement maar op straat zijn afgedwongen, bleef ideologische controle cruciaal om acties te voorkomen. In de negentiende eeuw werden progressieve bladen gecensureerd of weggeconcurreerd door kapitaalkrachtige uitgevers.
Tegen het einde van de twintigste eeuw kwamen de massamedia en later de sociale media nagenoeg volledig in handen van grote conglomeraten, waardoor de heersende opinie nauw aansloot bij de belangen van de economische elite.
Hoewel het internet en sociale media hedendaagse mogelijkheden bieden om dit informatie- en meningsmonopolie te doorbreken, heeft de combinatie van repressie, institutionele integratie, ideologische sturing en media-eigendom de democratische dreiging voor de gevestigde vermogensklasse grotendeels weten in te dammen.
De belangrijkste les uit deze periode is dat politieke, sociale en economische vooruitgang nooit vanzelf tot stand is gekomen, maar het resultaat was van een vaak bikkelharde strijd. De sociale verworvenheden kwamen er niet dankzij, maar juist ondanks het parlement. De doorslaggevende factor lag steeds in de veranderde krachtsverhoudingen op de werkvloer en op straat. Om de massa desondanks in het gareel te houden, bleek controle over de media van vitaal belang.
Tegelijkertijd zette de gevestigde orde alles op alles om de invoering van het algemeen stemrecht zo lang mogelijk te dwarsbomen. Toen die democratisering uiteindelijk onafwendbaar bleek, werden nieuwe strategieën ingezet om een parlementaire meerderheid van de werkende klasse tijdig te neutraliseren en onschadelijk te maken.
Dit hardnekkige verzet van het establishment draaide in wezen niet louter om politieke privileges op zich, maar om het behoud van economische belangen: het voorkomen van een grootschalige herverdeling van de rijkdom via het belastingstelsel.
Aanval op de werkende bevolking
Het pleidooi van Verbeke is een aanval tegen de werkende bevolking. De vakbonden reageren dan ook furieus. Bert Engelaar, voorzitter van het ABVV noemt de opinie van Verbeke “hallucinant”.
“Op het moment dat een regering er niet in slaagt een evenwichtige begroting op te stellen, 80 procent van de Belgen vraagt om een grotere bijdrage van de sterkste schouders, en veel gezinnen omwille van de energiekosten angstig de winter ingaan, besluiten sommigen dat er te veel gelijkheid is. Ruim een eeuw nadat we het meervoudig mannenstemrecht achter ons hebben gelaten, krijgen we die oude ongelijkheid opnieuw als oplossing aangeboden.”
Voor Ann Vermorgen, voorzitter van ACV, is “stem geven aan mensen de kern van vakbond zijn. Maar sommigen vergeten hoeveel bloed gevloeid is om iedereen dat recht te geven. En hoe belangrijk democratie is, zowel politiek als op de werkvloer.”
Het pleidooi van Verbeke voor meervoudig stemrecht “is geen democratie, maar vermogensdictatuur”, aldus Engelaar. “Wie pleit voor meer stemmen voor de rijksten, vergeet hoeveel die samenleving ook voor hen mogelijk maakt. Het debat moet gaan over hoe het komt dat de grootste vermogens nog altijd zo weinig bijdragen in verhouding tot wat ze bezitten én hoe dat eerlijker kan.”
Bron: DeWereldMorgen.be