Boekrecensie – Rik Pinxten

by admin | jun 4, 2024 | Boeken

‘Oorlog – Hoe lang nog?’ Gezond tegengif tegen oorlogspropaganda

Antropoloog Rik Pinxten las ‘Oorlog – Hoe lang nog?’ van filosoof Gerard Bodifee. Hij deelt Bodifees geloof niet maar vindt de combinatie van wetenschappelijke duiding over de eigenschappen van hedendaags wapentuig en militaire strategieën en zijn christelijk humanisme bijzonder sterk. Dit boek is gezond tegengif tegen de huidige akelige mainstream propaganda voor oorlog.

Men hoeft geen helderziende of paranoïcus te zien om een vreemd en toch bekend gevoelen wekelijks te zien groeien: de ene na de andere politicus in Europa en ook in België wil in de media wel kwijt dat oorlog in Europa tot de mogelijkheden gaat behoren.

Dat gaat in de eerste plaats over de Oekraïense kwestie, maar toch ook over het bloedbad dat in Palestijns gebied wordt aangericht. Ook aan Amerikaanse universiteiten wordt de Israël-Palestina kwestie nu snel een prominent probleem, dat zelfs in de komende verkiezingen mee een rol zal kunnen spelen.

Op de een of andere manier heb ik het gevoel dat de bevolking in het Westen week na week wordt geïndoctrineerd met het idee dat oorlog misschien wel weer terug is. Een teken aan de wand is niet enkel dat militaire budgetten als vanzelf worden verhoogd, dat nagenoeg alle media ervan uitgaan dat de kwestie van goed (wij) en kwaad (zij: de Russen en de islamieten) geheel duidelijk is nu, en dat het al dan niet participeren aan oorlog nu hét thema moet worden.

Weg met klimaat- of ecologische crises en weg met groeiende ongelijkheid als thema’s, om slechts deze hele dringende en ongelofelijk diepgravende bedreigingen van welvaart, democratie en zelfs eenvoudig overleven op deze planeet te noemen.

Vooral ook weg met elke kritiek op het verwoestende en roekeloze kapitalisme dat de mensheid gestaag begon te bedreigen in haar overleving. Neen, oorlog en de noodzaak daarop voorbereid te zijn, komt alle aandacht opeisen.

Dat opnieuw dezelfde megabedrijven (olie, wapens, IT-firma’s) daar enorme winsten zullen kunnen genereren, is blijkbaar evenmin een punt van aandacht. Dat geen oorlog in het verleden ooit een probleem heeft opgelost, komt evenmin in het nieuws.

Het sfeertje is weer eens van: kom, gedaan met al dat moeilijke gedoe, toon wie de sterkste is.

In die context verscheen het laatste boek van Bodifee. Deze astrofysicus, die tegelijk ook in de geschreven media regelmatig heeft verkondigd dat religie voor hem een belangrijk deel van zijn zingeving is, toont zich in dit boek van meerdere kanten.

Als geen ander kan hij, door zijn wetenschappelijke opleiding, uitleggen hoe atoom-, chemische en biologische wapens werken, in begrijpelijke taal. Tegelijk kan hij meer dan de gemiddelde lezer uitleggen wat de effecten op korte en lange termijn zijn van het gebruik van de gruwelijk moordende wapens waarover deze zogenaamd beschaafde wereld beschikt.

Maar al die duiding, hoe belangrijk en noodzakelijk ook, is onvoldoende wanneer we het over oorlog hebben, weet en schrijft Bodifee.

Het is minstens even belangrijk om te beseffen dat de oorlogen uit het verleden (Bodifee gaat terug tot de Antieke Oudheid) weliswaar een heel arsenaal aan argumentaties opleverden pro en contra deze ‘regeling van conflict’, maar geen enkel sluitende redenering die kon tonen dat oorlog inderdaad conflicten kan oplossen.

Uit de geschiedschrijving, de politieke traktaten uit vervlogen tijden en uit onze huidige NAVO-kringen destilleert de auteur de voorgestelde argumenten om ze tegen het licht te houden van rede en empirie.

De ‘rechtvaardige oorlog’

De argumentatie blijft nagenoeg continu hetzelfde, met een verschuiving (onder andere via kerkelijke en later filosofische discussies) naar de vraag of een goede oorlog van een slechte kon worden onderscheiden, en ook of het idee van een rechtvaardige oorlog (bijvoorbeeld bij Immanuel Kant) overeind kon worden gehouden.

Wat dus niet kan. Bodifee benadrukt dit een aantal keren: stop met de drogreden dat er zoiets zou zijn als een rechtvaardige oorlogen, die dan uiteraard als vanzelf door ‘ons’ gevoerd worden, tegen de baarlijke duivel die de ander dan wordt.

De twee recente oorlogen, die letterlijk aan de Europese grenzen worden gevoerd getuigen hiervan: Gorbatsjov[1] en zijn opvolgers werden met de regelmaat van de klok bedrogen door de ‘goeden’ (wij) in de recente geschiedenis, los van de vraag of de huidige potentaat in een ondertussen nogal wild-kapitalistisch’ Rusland dan maar gelijk moet hebben.

Alle partijen hebben gelogen en bedrogen, en na een heel korte periode van diplomatische dooi is de oorlogsmachine voortdurend en intens teruggegroeid.

Op een andere, maar minstens even dubbelzinnige en dubbelhartige manier kan de geschiedenis van de voorbije eeuw (en van vele eeuwen tevoren, zo men wil) gelezen worden om de gevaarlijke ontsporingen van conflict in het huidige Israël-Palestina verhaal te duiden.

Opnieuw is elke poging om onderweg of vandaag van een ‘rechtvaardige oorlog’ te gewagen hypocriet of zelfs een stap naar de escalatie van de huidige oorlog.

Het is niet verwonderlijk dat de auteur na zijn indringende analyse van geschiedenis en van huidige technologie van oorlogsmiddelen besluit dat we als het ware veroordeeld zijn tot vrede. Oorlog lost niets op (vroeger niet en vandaag zeker niet gezien de immense technologische mogelijkheden), en tegelijk worden de risico’s voor de menselijke overleving steeds groter.

Dat besluit volgt na lange analyses: kan er een doel of zin voor oorlog gevonden worden? Kunnen we, met de huidige kennis, sluitende argumenten vinden voor de bewering dat ‘de mens van nature oorlogszuchtig’ zou zijn? Bestaat er dan niet zoiets als oorlog is het minste kwaad, ‘als we het maar onder controle houden’?

Met historische argumenten, analyses van de manier waarop wapens vandaag in een netwerk van connecties tegenover elkaar staan, en door het blootleggen van politieke mechanismen vroeger en nu, veegt Bodifee alle hoop op rechtvaardiging van oorlog van tafel.

De vraag die dan overblijft, is: hoelang nog? Hoelang gaat het spel met vuur nog door, met alle menselijke kosten (vaak generaties lang voortgezet) die oorlog manifest voortbrengt? En als we tot vrede veroordeeld zijn, hoe kunnen we dan die breuk met de menselijke geschiedenis bewerkstelligen?

Bodifee doet in het laatste deel van het boek enkele suggesties. Om te beginnen zet hij volop in op de individuele keuze: het individu moet weigeren om te doden, druk uitoefenen op de regeerders, zelfanalyses maken (en de vijand in elk van ons erkennen) en het verschil dat tussen mensen bestaat omarmen.

Het is duidelijk dat hier de christelijke overtuiging van de auteur meespeelt. Maar gelukkig blijft het daar niet bij. Met voorstellen voor actieve ontwapening gaat de auteur een stap verder: in het besef dat de nucleaire, chemische en biologische oorlogsmiddelen, samen met de cyberontwikkelingen van vandaag, zodanig zijn dat de actieve en bewuste keuze en sturing van oorlog meer en meer aan de mens ontsnapt, is het voor het zelfbehoud nagenoeg vanzelfsprekend en zeker dwingend dat actief naar vrede via ontwapening wordt gestreefd.

De wetenschapper-filantroop Bodifee heeft zijn taak volbracht: hij informeert de lezer over de geschiedenis, de wankelende argumentaties rondom de rechtvaardigheid van oorlog, maar ook over de onthutsende aard van het huidige wapentuig, dat steeds meer aan de controle van de mens ontsnapt.

En hij toont hoe individuele inzet door weigering om te doden, door ontwapening en door zelfkennis (de vijand ook in onszelf) een verschil kunnen maken. Zo werd de strenge analyse afgerond met een voluntaristische oproep, waardig aan een humanist. Zo heeft de intellectueel geluisterd naar en gesproken met de medemens.

Laat de media, maar ook de politiek, nu ook dat greintje moed vertonen dat nodig is om de horizon eerlijk en serieus open te trekken: bespreek dat hele panorama in plaats van enkel de oorlogstrom te roeren en daarmee het buikgevoel, of wie weet het angstgevoel, van mensen te bespelen. Dit boek verdient het om breed gelezen te worden.

Gerard Bodifee. Oorlog – Hoe lang nog? Ertsberg, Deurne, 2024, 176 pp. ISBN 978 4647 7507 20

Bron: dewereldmorgen.be

Boekrecensie – Paul Verhaeghe

by admin | jun 4, 2024 | Boeken

Armoede uitgelegd aan mensen met geld

In zijn boekenblog bespreekt Paul Verhaeghe enkel boeken die hij de moeite waard vindt. Zelfs met deze selectie zijn er altijd wel een paar die er met kop en schouders uitsteken en die hij op het einde van het jaar tot zijn persoonlijke top vijf rekent. ‘Armoede uitgelegd aan mensen met geld’ is er een van.

Ik weet nu al dat het boek van ’S Jongers tot het groepje van mijn top vijf zal behoren. Zelden heb ik zo’n doorvlochten verhaal gelezen: de geschiedenis van de auteur wordt naadloos afgewisseld met een duidelijke en o zo bruikbare maatschappijkritiek.

Het boek opent met een ontwapenende directheid: “Hoi, ik ben Tim. Regelmatig krijg ik de vraag of ik niet woedend ben.” Honderdveertig pagina’s verder begrijp je waarom, samen met de titel van het slothoofdstuk: “Waar blijft de tegenmacht?”

Het onderwerp is actueel: de toename van armoede en de vraag waarom veel overheidsmaatregelen naast de kwestie zijn. Het boek handelt over Nederland, maar geldt evenzeer voor België.

Starten met een 10-0 achterstand

Als kind start ’S Jongers met een “10-0 achterstand” in een megamarginaal gezin. Wanneer hij elf is gaat hij hondenhokken kuisen aan 2,5 euro per avond, niet voor zakgeld, wel om het gezinsbudget aan te vullen.

Als jongvolwassene voldoet hij aan alle bij zijn afkomst horende verwachtingen: ziek, verslaafd, rotbaantjes in de horeca, suïcidaal, psychiatrische opname op zijn 23^e. En ja, er is een vrouw die hem overeind houdt.

Op zijn 26^e krijgt hij te horen dat hij een opleiding moet volgen, binnen de typische trajecten-voor-mislukten. Als tegenreactie en omdat iemand hem ooit gezegd had dat hij intelligent is, schrijft hij zich in aan de Universiteit van Antwerpen, richting politieke wetenschappen (in België zijn de inschrijvingsgelden veel democratischer dan in Nederland).

Vanaf dat ogenblik start een traject dat hij beeldrijk omschrijft als kruipen en klimmen: overdag colleges volgen en studeren, ’s avonds werken – twee verschillende werelden, op een boogscheut van elkaar.

Hij slaagt, en in 2013 ruilt hij Antwerpen voor Den Haag waar hij nog een masteropleiding volgt, in bestuurkunde. Ondertussen werkt hij als afwasser, nog later versiert hij een baantje bij maatschappelijk opvang.

Vier jaar later wordt hij als Master aangenomen bij de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (een onafhankelijk adviesorgaan voor regering in parlement, nvdr). Hij is de vreemde eend in de bijt: met de beste bedoelingen overleggen zijn collega’s over armoede en ongelijkheid terwijl ze geen flauw benul hebben over wat er op de vloer gebeurt.

Hij stelt voor mensen in armoede een gezicht te geven door hun verhalen op te tekenen en deze te gebruiken als uitgangspunt voor beleidsplanning. Tijdens dat proces botst hij onvermijdelijk op zijn eigen verhaal.

Hij schrijft het uit, stuurt het aan zijn bestuurder, die hem gelukkig ernstig neemt en vervolgens actief betrekt bij het beleid voor daklozen en later bij de aanpak van sociaaleconomische gezondheidsverschillen. Het nieuwe uitgangspunt wordt luisteren naar de betrokkenen zélf, en het beleid daar laten op aansluiten.

Als lezer leer je de geschiedenis van de auteur met mondjesmaat kennen, tussen de verschillende hoofdstukken van het boek door, vol grappige en pijnlijke anekdotes. ’S Jongers heeft een goede pen en slaagt wonderwel in het verweven van zijn achtergrond met een onderbouwd pleidooi voor een andere, correctere blik op ongelijkheid.

Zijn stelling is duidelijk: willen we armoede uit de wereld helpen, dan moeten we eerst en vooral de blik van ‘mensen-met-geld’ op ‘mensen-zonder-geld’ veranderen. De blik van die eersten zit grondig fout en is nagenoeg altijd moraliserend-beschuldigend. Vandaar dat hun oplossingen niet werken, zelfs bijdragen tot het in stand houden van de problemen.

Vijf soorten kapitaal

Natuurlijk heeft armoede te maken met te weinig geld, maar armoede daartoe reduceren is inderdaad een reductie van formaat. Geïnspireerd op de Franse socioloog Pierre Bourdieu heeft ’S Jongers het over nog twee andere vormen van ontbrekend kapitaal: het culturele en sociale.

Cultureel kapitaal: welke woordenschat gebruik je, welke kledij draag je, welke eetgewoontes heb je? Zonder dat wij het beseffen, gaan we mensen op grond van dergelijke criteria beoordelen en vervolgens in- of uitsluiten. Dit gebeurt bij sollicitatiegesprekken, maar hou er rekening mee dat het leven bij wijze van spreken één groot sollicitatiegesprek is.

Armoede als wielklem en de noodzaak van een eerlijk verhaal (Buitenhof, 17:09):

Vervolgens speelt het sociale kapitaal een rol: op wie kan je beroep doen als je specifieke hulp nodig hebt? Zonder dat ze het beseffen gebruiken mensen uit de middenklasse voortdurend hun netwerk. Iedereen doet dat toch? Nee hoor, niet iedereen heeft een oom die jurist is of een neef die in het ziekenhuis werkt.

Op grond van zijn ervaringen voegt ’S Jongers er nog twee andere vormen van kapitaal aan toe. Zeer herkenbaar is het ‘instantiekapitaal’: weten hoe overheidsinstanties werken, zeker in deze tijden van digitalisering.

Zelfs als lid van de middenklasse is het allesbehalve eenvoudig om je digitale subsidieaanvraag voor het isoleren van je woning correct in te vullen. Een ouder uit een marginaal gezin die een ondersteuning moet aanvragen voor een van de kinderen, raakt niet eens tot bij het digitaal loket.

Tot slot is er het persoonlijke kapitaal, je fysieke en mentale uiterlijk. Aantrekkelijke, zelfzekere mensen hebben altijd en overal een streepje voor, iemand met een slecht gebit en een ongezonde huidskleur die dan nog eens onzekerheid uitademt ook, die mag achteraan in de rij gaan aanschuiven.

’S Jongers geeft het voorbeeld van een buurvrouw die na jarenlange arbeid in de glastuinbouw chronisch ziek is en van een uitkering leeft. Om de zoveel tijd komt er een hippe zesentwintigjarige ‘social casemanager’ langs voor wat officieel een ‘keukentafelgesprek’ heet.

In de praktijk komt het gesprek neer op het aftoetsen van een standaard checklist, opgesteld in een taal die de ongeschoolde vrouw met moeite begrijpt. In feite zijn dergelijke gesprekken vooral een uiting van chronische overheidsargwaan.

Is zij geen fraudeur, is haar toelage wel terecht? Ja hoor, meer nog, bepaalde toelages waar ze recht op heeft, krijgt ze niet omdat ze nauwelijks weet dat ze bestaan, laat staan hoe ze die zou kunnen aanvragen. ’S Jongers, die wel over het nodige instantiekapitaal beschikt, maakt haar wegwijs in de overheidsdoolhof.

Tim S’Jongers legt armoede uit aan mensen met geld (Omroeplekstroom, 03:40):

Doolhof staat voor een verzameling van een groot aantal kleinere doolhoven. Elke problematiek heeft een afzonderlijk digitaal loket, eentje voor voedselarmoede, daarnaast kinderarmoede, ook nog beweegarmoede, digitale armoede, mobiliteitsarmoede enzovoorts. Elke hulp staat op zich, telkens met een eigen regelgeving, voorwaarden en controles.

De ironie wil dat een terugkerende oplossing het aanbieden van een ‘coach’ is (een voedselcoach, een budgetcoach, een bewegingscoach, een digicoach), wat vooral betekent dat armoede de zoveelste melkkoe wordt voor consultants allerhande.

Pleidooi voor een Bijzondere Overheid

De voorbije jaren zijn armoede en ongelijkheid overal gestegen. In 2022 bleken in Nederland de helft van de huishoudens financieel kwetsbaar te zijn – daar zat corona voor iets tussen, maar toch.

De helft?! Om te achterhalen wat mensen minimaal nodig hebben, richtte het kabinet Rutte IV een Commissie Sociaal Minimum op. De voornaamste vaststelling van die Commissie luidt dat het systeem te ingewikkeld is, te versnipperd, te administratief.

Goed bedoeld, dat wel, maar de hulp komt niet terecht bij mensen die haar nodig hebben. Deze groep behoort nagenoeg altijd tot de 2,5 miljoen Nederlanders die laaggeletterd zijn, vaak tot de 15 procent  van de bevolking met een licht verstandelijke beperking. Voor hen voldoet het huidige overheidssysteem, met accent op zelfredzaamheid en digitale loketten, simpelweg niet.

’S Jongers stelt het oprichten voor van een Bijzondere Overheid, naar analogie met Bijzonder Onderwijs, gericht op deze groep die zo’n twintig procent van de bevolking uitmaakt. Het doel van deze Bijzondere Overheid moet in eerste instantie het voorkomen van problemen zijn, door het stopzetten van de negatieve spiraal waarin mensen vanaf hun kindertijd terechtkomen.

Hoogopgeleide zitten vol vooroordelen over armoede (RTL Z, 11:40):

Concreet houdt dit drie zaken in. Eerst en vooral: het systeem moet eenvoudiger en voorspelbaarder, zodat de hulp niet langer versnipperd is en terechtkomt bij wie het nodig heeft. Dit zal sterk bijdragen tot het tweede doel: het herwinnen van het vertrouwen in een overheid die daadwerkelijk helpt, in plaats van het huidige accent op controle en bestraffing. Het derde doel vind ik voor de volledige samenleving ontzettend belangrijk: het bevorderen van de onderlinge contacten tussen lotgenoten en het opzetten van buurtnetwerken.

Spreidstandburgers

In Nederland, net zoals in België, wordt er door overheidsinstanties in samenwerking met universiteiten veel onderzoek gedaan naar de oorzaken van sociale problemen. Een aantal jaar terug werd het belang van ‘ervaringsdeskundigen’ ontdekt, mensen die de problemen aan den lijve ondervonden hebben en daarom concrete kennis en betere oplossingen kunnen aanreiken.

Dit is zonder twijfel een goed idee, maar er is er nog een beter: ‘spreidstandburgers’, een term geïntroduceerd door ’S Jongers. In het geval van armoede zijn dit mensen die in marginale gezinnen opgroeiden, maar toch de kans hebben gezien en gekregen om te studeren.

Met een voet staan ze nog in hun oorspronkelijk milieu, met de andere in het nieuwe – een spreidstand die voor de betrokkenen zeer pijnlijk is (lees Terugkeer naar Reims van Didier Eribon), maar o zo bruikbare resultaten oplevert voor het beleid.

De ironie is natuurlijk dan hun ‘succes’ gebruikt kan worden als bevestiging van een klassiek vooroordeel bij ‘mensen-met-geld’ over ‘mensen-zonder-geld’: als je maar wíl en je voldoende inzet, dan raak je toch uit de armoede?

Dat mensen uit armoede kunnen geraken, is een feit. Dat het aartsmoeilijk is, nog een belangrijker feit. Armoede is veel breder dan tekort aan geld. Epigenetische studies hebben aangetoond hoe armoede letterlijk effecten heeft op het DNA.

Ondervoeding en stress tijdens de zwangerschap verlagen de groei en verhogen de kans op verslaving, hart- en vaatziektes, diabetes en kanker. Vanaf de geboorte ontstaat er een ‘lagere functionele gezondheid’, de kinderen lopen en spreken later, de taalontwikkeling blijft achter, met als gevolg onderwijsachterstand. Gecombineerd met een slechte emotieregulering (een eufemisme voor lastige kinderen) leidt dit tot sociale uitsluiting.

De belangrijkste conclusie is dat de eerste duizend dagen van een kind cruciaal zijn, de belangrijkste aanbeveling dat een degelijke kinderopvang en een volgehouden opvoedkundige ondersteuning door voldoende en goed gekwalificeerd personeel veel meer helpen dan uitkeringen.

De kering

Het boek bespreekt meerdere hoopvolle ontwikkelingen in Den Haag, Groningen, Utrecht, Zoetermeer, en dan vergeet ik er nog een aantal. Een operationeel voorbeeld is de Piëzomethodiek die sedert 2006 meer dan 40.000 deelnemers een volwaardige plek in de samenleving bezorgd heeft. Het gaat traag en het vraagt tijd, maar het werkt. Het lijkt er op dat alvast in Nederland het tij aan het keren is.

Dit boek draagt daaraan bij, deels omwille van de kennis die de spreidstandauteur aanlevert, maar ook omwille van de stijl. Nergens slaat ’S Jongers een betweterige toon aan, hij is geen zendeling die volgelingen maakt door hen een individueel schuldgevoel te schoppen (een techniek die al tweeduizend jaar misbruikt wordt).

Integendeel, op de achtergrond voel je een pleidooi voor principiële bescheidenheid: onze ervaringen bepalen onze bril op andermans ervaringen, andere mensen met andere ervaringen hebben … een heel andere ervaring.

Zijn doel is bijdragen tot een ruimere bewustwording dat armoede een structureel probleem is dat om structurele oplossingen vraagt.

Toch krijg je als lezer een opdracht mee, voor elk van ons, als individu: ‘Wees af en toe een Punker’ – wie en wat ’S Jongers daarmee bedoelt, ontdek je alweer tussen de regels door in het boek.

Tim ‘S Jongers. Armoede uitgelegd aan mensen met geld. De Correspondent uitgevers, 2024, 135 pp. ISBN 97 8949 3254 466

Bron: Dewereldmorgen.be