Na de dotcom-zeepbel die in het jaar 2000 barstte en een ontslaggolf aan het begin van de coronacrisis, is een nieuwe ontslaggolf bezig in de tech-sector. Deze ontslaggolf begon in de lente van 2022 in de kleinere bedrijven, en bereikte in oktober 2022 ook de grotere bedrijven. In totaal verdwenen er wereldwijd 161.000 jobs in de tech-sector in 2022, waarvan de helft in het laatste kwartaal. Voor 2023 staat momenteel de teller nu al (eind februari) op 118.000 verdwenen jobs.
Door een werknemer in de sector
Redenen
Waarom verdwijnen er nu zo massaal jobs in de tech sector? Zitten die bedrijven plotseling in moeilijkheden?
Voor sommige van de kleinere startups is dat misschien het geval: vaak hebben zulke bedrijven geen winstgevend businessmodel en zijn ze volledig afhankelijk van “durfkapitaal” (venture capital). Als dat ineens opdroogt — omdat andere investeringen, zoals pakweg wapenhandel, interessanter worden — dan zitten ze natuurlijk met een groot probleem.
Maar voor de grotere bedrijven is dat niet wat er aan de hand is. Neem bijvoorbeeld Google. In 2022 maakte Google 60 miljard dollar winst. Toegegeven, het jaar ervoor, in 2021 deden ze het nog iets beter (76 miljard winst), maar tegenover 2020 (40 miljard) en alle jaren daarvoor (34 miljard in 2019, 30 miljard in 2018) is er nog steeds een forse groei van de winst. Nadat Google in 2022 voor 70 miljard aan eigen aandelen teruggekocht heeft om de aandeelhouders te plezieren (zie kader), zit het bedrijf nog steeds op een cashberg van 110 miljard. Financieel kerngezond dus. Toch kondigde Google op 20 januari 12.000 ontslagen aan. De verwachte besparing die dat oplevert in personeelskosten: 4,6 miljard per jaar. Als je dat cijfer naast de 110 miljard cashreserve, 70 miljard stock buybacks en 60 miljard winst zet, is het direct duidelijk dat het niet echt nodig was.
Stock buybacks, wat is dat? Grote bedrijven met geld teveel kiezen er tegenwoordig vaak voor om hun eigen aandelen terug te kopen (stock buybacks). Tot in 1982 werd dat in de VS als een illegale vorm van beursmanipulatie beschouwd, maar Ronald Reagan legaliseerde het, en intussen doen zo goed als alle grote bedrijven het, zeker in de tech-sector. Door aandelen terug te kopen, vermindert het aantal aandelen op de beurs, waardoor de resterende aandelen meer waard worden. Het is dus vooral een manier om de aandeelhouders rijker te maken — stock buyback wordt soms omschreven als een fiscaal voordelige vorm van dividenden uitkeren aan aandeelhouders. Waarom kiezen bedrijven daarvoor, in plaats van hun winst te gebruiken voor investeringen of loonsverhogingen? Een deel van de verklaring is dat managers doorgaans verloond worden in verhouding tot de EPS: earnings per share, de winst per aandeel. Ze verdienen dus zelf meer als ze ervoor zorgen dat de winst omhoog gaat (bijvoorbeeld door de personeelskost te verlagen), maar ook als ze ervoor zorgen dat het aantal aandelen daalt, want dan gaat de EPS omhoog, zelfs als de winst gelijk blijft. Managers voeren dus graag stock buybacks door, want daarmee maken ze zowel zichzelf als de aandeelhouders rijker.
Kapitalisme is irrationeel
Waarom worden er dan toch zoveel tech-werkers ontslagen als het helemaal niet nodig is?
Volgens economieprofessor Jeffrey Pfeffer van de Stanford Graduate School of Business — niet meteen een links bastion — zijn de ontslagen een gevolg van imitatiegedrag en vanuit economisch standpunt helemaal niet rationeel. Bedrijfsleiders voeren ontslagen door omdat andere bedrijven dat ook doen, en de aandeelhouders vragen waarom zij achterblijven. Nochtans is het zelfs vanuit een kapitalistische logica geen goed idee om collectieve ontslagen door te voeren: het is vaak op termijn geen echte besparing (vaak worden ontslagen personeelsleden achteraf terug aangeworven als duurdere externe consultants), op de aandelenkoers heeft het meestal geen goed effect (want het geeft de indruk dat het bedrijf in moeilijkheden is), en de productiviteit gaat er doorgaans ook niet op vooruit. Vanuit (kapitalistisch) economisch standpunt is het gewoon een slechte beslissing om collectieve ontslagen door te voeren, aldus professor Pfeffer. Hij voegt er nog aan toe dat collectieve ontslagen ook letterlijk dodelijk zijn. Uit zijn onderzoek blijkt dat de kans op zelfmoord 2,5 keer zo groot wordt na ontslagen — en niet enkel in de VS, maar zelfs in landen met een degelijke sociale zekerheid is dat zo. Na een collectief ontslag stijgen de sterftecijfers over de volgende 20 jaar met 15 à 20 procent, o.a. ten gevolge van stress en depressie en een verhoging van ongezond gedrag zoals roken, drinken, pillen slikken en overmatig eten. Het is niet enkel ongezond voor degenen die ontslagen worden, maar ook voor degenen die achterblijven, en zelfs voor de managers die de ontslagen doorvoeren.
Kortom: het is slecht voor het bedrijf, het is slecht voor de mensen, er is eigenlijk niets goed aan, en het is ook totaal niet nodig (de sector blijft bijzonder winstgevend), maar toch zijn er inmiddels al in meer dan 1000 tech bedrijven die collectieve ontslagen hebben doorgevoerd in het afgelopen half jaar, met een totaal verlies van meer dan 200.000 jobs. In een democratisch geplande economie zouden zulke irrationele beslissingen ondenkbaar zijn. Maar in het kapitalistisch systeem zijn we overgeleverd aan de grillen van de miljardairs, die als kippen zonder kop de laatste tech-hype volgen — of het nu NFTs, het metaversum of collectieve ontslagen zijn.
Twitter
Het schoolvoorbeeld van zo’n grillige miljardair is Elon Musk. Op 27 oktober 2022 kocht hij Twitter voor maar liefst 44 miljard dollar. Hij maakte zichzelf CEO en ontsloeg onmiddellijk 3700 werknemers, de helft van het personeel. Enkele teams die hij afgeschaft heeft: het team mensenrechten, het team “ethiek van machine learning en algoritmes”, en het team toegankelijkheid (dat o.a. Twitter toegankelijk maakt voor blinden en slechtzienden).
Musk is zowat de slechtst denkbare werkgever: in al zijn bedrijven voert hij een schrikbewind waarbij hij verwacht dat alle werknemers krankzinnig hard en lang werken. Hij doet aan union busting en deinst er niet voor terug om iedereen die hem durft tegenspreken impulsief ter plekke te ontslaan. Bij Twitter gaf hij het personeel de keuze: ofwel “hardcore gaan” (lees: 80 uren per week werken), ofwel vertrekken. Onder degenen die overblijven zijn veel migranten die op basis van een H1B werkvisum in de VS verblijven. Als zij hun job verliezen, verliezen ze ook hun verblijfsvergunning als ze niet binnen de 60 dagen een nieuwe job vinden. Op dit moment is het uiteraard niet evident om werk te vinden in de tech-sector, en al zeker niet op zo’n korte tijd: vaak bestaat het aanwervingsproces uit meerdere rondes waardoor het maanden kan duren.
Vakbonden in de tech-sector
In de tech-sector is er geen traditie van syndicale strijd. De syndicalisatiegraad is er erg laag, en tot voor kort heerste bij veel werknemers in de sector het idee dat vakbonden “niet nodig zijn”, aangezien de lonen doorgaans hoog zijn en arbeidsvoorwaarden goed zijn. De huidige ontslaggolf – die nog niet voorbij is – brengt daar verandering in. Vakbonden worden opgericht, hetgeen op zich al een strijd vergt, zeker in de VS. Bij alle giganten – Amazon, Apple, Microsoft, Google – werden onlangs voor het eerst vakbonden opgericht in de VS. Naast de huidige ontslagen klagen ze ook de enorme loonspanning in de sector aan. Bij Google bijvoorbeeld zijn er voor sommige jobs zeer hoge lonen: het gemiddeld loon bij Google is een kleine $300.000 per jaar. Maar aan de onderkant van de piramide zijn er bijvoorbeeld de “raters”, die de zoekrobot, nog steeds het hoofdproduct van Google, moeten verbeteren. Zij moeten het stellen met een armoedig loon van $10 per uur.
De Alphabet Workers Union (Alphabet is het holdingbedrijf waaronder Google zit) werd opgericht in 2021. Op 3 februari 2023 begon de eerste staking ooit bij Google, meer bepaald bij YouTube Music in Austin, Texas. Er werd daar in oktober 2022 een stemming aangevraagd om officieel een vakbond op te richten (in de VS is daar een stemming voor nodig). De werkgever reageerde door een “return to office” policy aan te kondigen. Een groot deel van het personeel werd echter aangeworven als thuiswerker en woont helemaal niet in de omgeving van het kantoor. In de praktijk betekent die “return to office” policy dat ze ontslag zouden moeten nemen. De staking is intussen al meer dan twee weken bezig. Intussen probeert de werkgever de staking te breken… door thuiswerk toe te laten voor stakingsbrekers.
Voor steeds meer tech-werkers wordt het duidelijk dat vakbonden, organisatie en collectieve strijd nodig zijn om tegenwicht te kunnen bieden aan de onstilbare winsthonger van de miljardairs. Nieuwe syndicale methodes zullen ontwikkeld moeten worden om de strijd te kunnen winnen: klassieke stakerspiketten zullen niet volstaan om (thuiswerkende) stakingsbrekers op andere gedachten te brengen. Een nieuwe laag van de arbeidersklasse is aan het ontwaken en zal leren dat strijd loont!
Jonge gezinnen die op zoek zijn naar een eigen woning strijden op de vastgoedmarkt met ongelijke wapens tegen een kransje vermogende particuliere investeerders, goed boerende lokale vastgoedondernemers en grote gefinancialiseerde vastgoedbedrijven.
Wie zijn ze, de gulzige pandjesverzamelaars en de op steeds grotere rendementen beluste vastgoedgroepen in de steden? Wie zijn de eigenaars van bouwgronden op het platteland? Het verwerven van een eigendom is dan wel het hoogste goed voor veel Belgen, toch is de verdeling van patrimonium en gronden weinig transparant. In deze bijdrage geven we de dwarsdoorsnede van de Belgische residentiele vastgoedmarkt, met focus op het bezit van de grootste vermogens.
GRONDBEZIT ONDOORZICHTIG
Wie de grond heeft, bezit de macht. Dat credo drijft wetenschappers en journalisten overal in Europa om op zoek te gaan naar de eigendomsverdeling in hun regio. Maar die zoektocht loopt nergens van een leien dakje. Grondbezit is complex en ondoorzichtig georganiseerd. De Belg mag dan al een baksteen in zijn maag hebben, de inventaris van het eigendom zit voor de buitenwereld achter slot en grendel. Er zijn wel datasets over de verdeling van het Belgische patrimonium beschikbaar, maar nog veel meer beperkingen om dieper te graven, zo ervoer Apache tijdens haar langlopend journalistiek onderzoek ‘Wie Bezit Vlaanderen’. Het Belgische kadaster is een gesloten boek. Tenzij je notaris bent of een erkend makelaar met BIV-nummer, kom je er langs officiële weg niet in.
Bovendien, wie grondbezit onderzoekt, raakt aan macht en die toont al eens de tanden. Dat ondervond ook Apache in 2021 na een dubbele dagvaarding van Landelijk Vlaanderen, een lobbyclub van grootgrondbezitters. De rechter veegde hun eisen van tafel, inclusief een claim van 500.000 euro, een bedrag inwisselbaar voor acht hectare landbouwgrond in Zwevezele of een ruime gezinswoning met stadstuin in pakweg Gent.
EIGEN HAARDSTEDE
Maar het domein is absoluut te ontginnen. Vooraleer we dieper ingaan op de 1% of de grootste eigenaars van residentieel vastgoed in België, is het belangrijk om even stil te staan bij het hoge percentage gezinnen met een eigendom in ons land.
Statbel, het Belgische statistiekbureau, berekende dat ruim 66% van de Belgische gezinnen eigenaar is van de eigen woning. Alles samengeteld zijn er in ons land meer dan 4,1 miljoen particuliere eigenaars van residentieel vastgoed. In Vlaanderen zijn iets meer gezinnen eigenaar van de eigen woning dan in Wallonië, maar in Brussel is de verhouding tussen eigenaars en huurders quasi omgekeerd. In de hoofdstad bezit net geen vier op de tien gezinnen de eigen woning.
In Brussel, de regio met verhoudingsgewijs het grootst aantal huurders, huurt bijna 74% bij een particulier, ruim 15% bij een sociale huisvestingsmaatschappij of een andere openbare instelling en 11% bij private vennootschappen die zowat 33.000 woningen verhuren in de hoofdstad.
Het gros (68%) van de Vlamingen die huren, doet dat bij een particuliere eigenaar. Samen brengen zij bijna 520.000 woningen op de markt. Eén op vijf huurders heeft onderdak in een woning van een sociale huisvestingsmaatschappij of een andere openbare instelling, samen goed voor zowat 155.000 woningen. De overblijvende groep huurders (11%) heeft een vennootschap als huisbaas. Dergelijke vennootschappen brengen in Vlaanderen bijna 86.500 woningen op de markt.
VERHURENDE VLAMINGEN
Twee op drie gezinnen bezit een eigen woning en evenveel gezinnen die huren doen dat bij een particulier. Vennootschappen die woningen verhuren trekken onze aandacht, later in dit stuk, maar eerst iets over de verhurende Vlaming. Wie goed boert, koopt al eens een tweede verblijf aan zee of een chalet in de Ardennen. Wie het nog beter doet, vindt de weg naar allerlei makelaars die ‘opbrengsteigendommen’ verkopen of vastgoedvennootschappen op zoek naar aandeelhouders.
Op basis van de SILC-enquête (Statistiek naar inkomens en levensomstandigheden) raamde Statbel in 2021 dat 736.200 huishoudens een ander onroerend goed bezaten dan de eigen woning. Omgerekend bezit één op de zes Belgische gezinnen dus een tweede eigendom, al kan dat zowel gaan om woningen en andere gebouwen als om gronden. Het zijn vooral Vlamingen die ander vastgoed naast de eigen woning bezitten. Een weetje: van alle eigenaars zijn acht op de tien meerderjarig. Dat betekent dat vastgoed ook vaak op naam van minderjarigen staat, al dan niet in mede-eigendom.
Uit cijfers die zakenkrant De Tijd eind november bij de FOD Financiën verzamelde, blijkt overigens dat ruim 241.000 gezinnen drie tot vijf stuks ‘bewoonbaar vastgoed’ bezitten. Ruim 33.100 Belgen zijn eigenaar van vijf tot tien eigendommen en welgeteld 6.468 Belgen bezitten meer dan tien woningen. Het gros daarvan (5.662) verzamelde elf tot twintig panden. Maar er zijn welgeteld 763 landgenoten die tot vijftig huizen in hun vastgoedportefeuille hebben en 43 landgenoten zijn eigenaar van meer dan vijftig panden. Ze opereren onder de waterlijn.
GEGOEDE GRONDEIGENAARS
Er zijn niet alleen een paar duizend Vlamingen met meer dan een dozijn huizen, er zijn ook heel wat particuliere investeerders in bouwgrond, als appeltje voor de dorst. Begin 2022 bracht het Departement Omgeving van de Vlaamse Overheid en Statistiek Vlaanderen de eigendomsstructuur van bouwgronden in kaart. Uit dat kadasteronderzoek bleek dat driekwart van de zowat 43.300 hectare onbebouwde bouwgrond in Vlaanderen, in handen is van particulieren. Toch is dat vooral de kleine belegger. Uit ander onderzoek waarover Ruimte, het tijdschrift van de Vlaamse Vereniging voor Ruimte en Planning (VRP) recent berichtte, blijkt dat ruim driekwart (77%) van de particulieren maar één perceel bouwgrond in eigendom heeft.
Het resterende kwart van omgerekend 282.000 onbebouwde percelen is eigendom van rechtspersonen. Daaronder vallen (bouw)bedrijven, maar ook overheden, intercommunales, sociale huisvestingsmaatschappijen of kerkfabrieken.
Bouwprofessionals (projectontwikkelaars, bouwfirma’s, verkavelaars) bezitten volgens dat onderzoek ruim 2.800 hectare bouwgronden, gevolgd door steden en gemeenten (1.912 ha) en sociale huisvestingsmaatschappijen (1.086 ha). Zowat 7% van de bouwgronden is dus in handen van ontwikkelaars genre Matexi of Bostoen. ‘Dat is meer dan een kwart van alle rechtspersonen, ze bezitten daarmee ook meer gronden dan gemeenten en steden, of dan sociale huisvestingmaatschappijen,’ merken statistici van het Vlaams Planbureau voor Omgeving op. ‘Binnen de groep van de rechtspersonen bezitten de bouwprofessionals relatief gezien de grootste reserves in zowel de woongebieden als de woonreservegebieden’.
POLITIEKE KEUZE
De nakende bouwshift is allerminst in het nadeel van de grootgrondbezitter. Diezelfde statistici keken naar de gronden die eventueel in aanmerking komen voor een herbestemming tot open ruimte en concluderen dat natuurlijke personen drie keer zoveel ‘getroffen worden’ als rechtspersonen. Die laatste groep speculanten kan van dezelfde planschaderegeling genieten als de particulieren investeerde met zijn ene perceeltje.
Een rechtsvergelijkend onderzoek van de UAntwerpen, het eindrapport van de Taskforce Bouwshift en studies van het Centrum Duurzaam Ruimtegebruik van de HoGent maakten recent duidelijk dat de voorgestelde planschaderegeling in het kader van de bouwshift een buitenbeentje is in Europa. Die nieuwe regeling, die in eerste instantie geldt voor het opgeven van woonuitbreidingsgebieden, kent in Wallonië en de buurlanden zijn gelijke niet.
In Frankrijk en Groot-Brittannië zijn er bij herbestemmingen slechts minimale compensatierechten en in andere buurlanden, maar ook Spanje en Zweden zijn planschaderegelingen beperkt in de tijd of wordt er niet aan marktwaarde gecompenseerd. De gulle Vlaamse regeling is een politieke keuze, en geen juridische verplichting, om in de bouwshift het particulier belang van eigenaars voorop te zetten.
VASTGOEDVENNOOTSCHAPPEN
Vermogenden die speculeerden met bouwgrond worden niet alleen beloond met de bouwshift, de federale overheid gaf particuliere vastgoedbeleggers in 2014 ook al een duwtje in de rug met een gunstige fiscale regeling voor gereglementeerde vastgoedvennootschappen (GVV). Die vastgoedbedrijven halen kapitaal op om (steeds meer) te investeren in residentieel vastgoed. Het bezit van particulieren eigenaars bezit verbleekt bij wat vastgoed(investerings)bedrijven de afgelopen jaren bijeensprokkelden.
11% van de Vlamingen huurt aan een bedrijf. Maar het aandeel particuliere verhuurders met een vennootschap(je) en professionele vastgoedbedrijven kennen we niet. Over het verhuurdersprofiel op de residentiële markt zijn overigens weinig harde cijfers te vinden. Nochtans is kennis over verhuurders net belangrijk om aangepast beleid te kunnen voeren. Journalisten van media uit 16 Europese landen, waaronder Apache, zochten in 2021 binnen het samenwerkingsverband ‘Cities for Rent’ naar grote bedrijven die actief zijn op de residentiële vastgoedmarkt.
De beursgenoteerde vastgoedreus Home Invest Belgium is de GVV met het grootste residentieel patrimonium voor gezinnen in ons land. De groep rond de discrete familie Van Overstraeten verhuurt meer dan 2.400 wooneenheden, waarvan meer dan de helft in Brussel. De zowat vijftig appartementsgebouwen zijn samen driekwart miljard euro waard. ‘Lange tijd was Home Invest Belgium de enige vastgoedvennootschap die in de Brusselse huurwoningmarkt investeerde’, zei Lucien Kahane, een expert (IDEA Group) die meeschreef aan een rapport over woningeigenaarschap voor Huisvesting Brussel. ‘De residentiële markt is altijd ‘overgelaten geweest’ aan particulieren, maar dat is aan het veranderen, traag maar structureel. We zien dat een aantal binnen- en buitenlandse partijen zich op dat marktsegment aan het positioneren zijn.’
De grote omslag kwam er na de financiële crisis. Sindsdien boomen investeringen van professionals in residentieel vastgoed voor de verhuur. De evolutie is veel meer uitgesproken in de hoofdsteden van de buurlanden, maar diezelfde of gelijkaardige grote vastgoedspelers zijn ook in ons land neergestreken. Qua transactievolume bengelt Brussel wel nog steeds onderaan een lijst van zestien grote Europese steden.
Eén van de verklaringen waarom er minder (buitenlandse) investeerders actief zijn op de residentiële huurmarkt, heeft te maken met het versnipperde eigendom in België. ‘Het is in België lastiger om een geheel blok op te kopen’, zei professor Manuel Aalbers (KU Leuven) eerder. ‘Niet-sociale huurwoningen zijn vaak niet geconcentreerd in grote blokken, zoals bijvoorbeeld Amsterdam, wat het voor grote beleggers moeilijker maakt.’
Tussen 2007 en 2020 investeerden grote vastgoedbedrijven voor 76 miljard in residentiële gebouwen in Europese grootsteden, waaronder Brussel. Dat bedrag is drie keer zoveel als de publieke sector investeerde in sociaal vastgoed, zo blijkt uit cijfers van de Amerikaanse vastgoeddienstverlener Real Capital Analytics. Dat soort internationale spelers, maar ook lokale ontwikkelaars, werken niet alleen met aandeelhouderskapitaal of leningen van banken, maar halen ook geld op bij (andere) institutionele beleggers zoals pensioenfondsen.
In het luxesegment focust in ons land de Ierse vastgoedmaatschappij ThornsettGroup PLC voornamelijk op de Europese wijk, met onder meer ‘gated communities’ in Sint-Pieters-Woluwe. Iets meer dan de helft van de Belgische portefeuille van het Amerikaanse vastgoedbedrijf Eaglestone ligt in Brussel. Andere grote vastgoedbedrijven uit de top tien zijn de Deense vastgoedgroep Catella, de Duitse investeringsmaatschappij Patrizia AG, het Zwitserse pensioenfonds Swiss Life en de private bank Safra Sarasin.
‘SOCIAAL INVESTERINGSPRODUCT’
Dergelijke vastgoedbedrijven zijn lang niet allemaal geïnteresseerd in meer luxueus vastgoed om te verhuren. Projectontwikkelaars investeren ook steeds vaker in vastgoed om te verhuren via sociale verhuurkantoren. Inclusio, een ‘sociaal vastgoedbedrijf’ opgericht met kapitaal van Bank Degroof Petercam, Revive (met investeerder Piet Colruyt) en KOIS (met grootaandeelhouders van Solvay) opende half december haar grootste project tot nu toe. In Haren werden 123 energie-efficiënte appartementen aan twee sociale verhuurkantoren in beheer gegeven. De vastgoedportefeuille van het bedrijf, dat overal in België actief wordt, groeide met 10% aan.
Zowat 17% van de woningen die in Brussel via SVK’s op de huurmarkt komen, is ondertussen in handen van private bedrijven, waarvan ruim de helft in bezit van Inclusio. Vanwege de kostprijs en problemen met het beheer van nieuwe SVK-complexen, trok de Brusselse gewestregering vorig jaar de handrem op: nieuwe projecten worden beoordeeld op kwaliteit en maatschappelijke meerwaarde, en de spreiding wordt beter gecoördineerd. ‘De komst van nieuwe actoren mag er niet voor zorgen dat de SVK’s veranderen in een ‘investeringsproduct’. Dat is niet de bedoeling van overheidsmiddelen die hen ter beschikking worden gesteld’, zei de Brusselse staatssecretaris Nawal Ben Hamou (PS) eerder dat jaar. Toch blijven, de kritiek van het middenveld ten spijt, de fiscale voordelen overeind. Sommige makelaars, zoals Trevi, ontwikkelen zelfs nieuwe ‘immoproducten’ waarbij woningen, inclusief SVK-overeenkomst aan particuliere investeerders verkocht worden.
CENTRUMSTEDEN
Grote vastgoedbedrijven zijn aanwezig in de hoofdstad, maar daar ligt hun focus niet exclusief, zo toont de portefeuille van reus Home Invest Belgium. Maar er zijn ook gespecialiseerde vastgoedbeleggingsfondsen (GVBF) die zich focussen op residentieel vastgoed in (kleinere) centrumsteden. De familie Brantegem, die tot voor kort eigenaar was van de schoenwinkelketen Brantano, stak haar familiekapitaal in verschillende vastgoedvennootschappen. Hun jongste vastgoedtelg ‘Zabrixx’ biedt ‘kwalitatieve en energiezuinige nieuwbouwappartementen en studentenflats’ in Luik, Roeselare, Waregem, Sint-Niklaas en Gent. Verzekeraar Ethias en SFPIM Real Estate, de vastgoedpoot van de Federale Participatie- en Investeringsmaatschappij FPIM, voorzag mee kapitaal om op termijn 46 miljoen euro residentieel vastgoed aan te kopen.
NICHEMARKTEN
Naast klassieke gezinswoningen en -appartementen, tonen investeerders in ons land vooral ook interesse in de meer nichemarkten, zoals de eerder aangehaalde SVK-verhuur, maar ook (luxueuze) studentenhuisvesting, zorgvastgoed en gemeenschappelijke woonvormen zoals co-living (geen co-housing) voor ‘jonge professionals’.
Op de markt van coliving, gebouwen die opgedeeld worden in luxekamers met enkele gedeelde faciliteiten, zijn immens grote bedrijven actief. Met ruim vijftig opgekochte woningen is Cohabs de grootste speler in Brussel. Cohabs is actief in New York, Parijs en Madrid en koopt ruime gezinswoningen op om ze op te delen in luxekamers. Ondertussen verhuurt de marktleider in ‘housing as a service’ al 620 wooneenheden in de hoofdstad.
De sector draait op kapitaal van investeerders. Urbani, een andere grote speler in die niche, kwam bijvoorbeeld volledig in handen van vastgoedfonds ‘Vicinity Affordable Housing Fund’. Dat fonds wordt gespekt met kapitaal van Revive (op zijn beurt eigenaar van Inclusio) en Jean-Baptiste Van Ex (ex-Petercam Degroof).
Maar opkopers van dergelijke panden drijven de prijzen van (gezins)woningen in hippe buurten op, waardoor de stad Brussel in december laatstleden besliste om vanaf 2023 een taks van 1.520 euro per co-livingkamer op te leggen.
LOKALE ONDERNEMERS
Onder de grote vastgoedbedrijven schuilen soms ook lokale ondernemers, zoals in Gent en Antwerpen. Ook die vastgoedbedrijven hebben soms honderden panden in portefeuille.
De grootste Gentse huisbazen zijn zowel in de binnenstad als in de 19de eeuwse gordel en in sommige de deelgemeenten actief. Een momentopname van oktober 2022 toont dat twee bedrijven rond vastgoedondernemer Piet Labeeuw zowat 260 panden in portefeuille hebben, ongeveer gelijk verdeeld over huur- als koopwoningen. De huurwoningen van Recurrent zijn bijna 20 miljoen euro waard, ontwikkelaar Citynest zelf draaide de voorbije drie jaar meer dan 50 miljoen euro omzet. Het bedrijf kwam de afgelopen jaren vaak in aanvaring met stadsdiensten, onder meer omdat het vergunningsproces niet al te nauw genomen werd, maar haalde de ook de media na klachten van ontevreden kopers over de kwaliteit van de snelle standaardrenovaties.
Citynest werkt voor de makelaardij samen met Vicus Vastgoed, een lokale speler die ook nog eens een zestigtal eigen panden bezit. Zonder naar specifieke bedrijven te wijzen, benadrukten Gentse stadsdiensten, middenveld en sociale en private recent in de Taskforce Wonen en Opvang dat het opkopen van afgeleefde huurwoningen om die na renovatie te verkopen of te verhuren aan een beter publiek, voor een verdere sociale verdringing zorgt.
Er zijn nog meer voorbeelden te vinden. City Concept, een vastgoedbedrijf rond makelaar Pierre Liétaer is met 80 woningen een andere grote speler in de Arteveldestad. VanVas, een bedrijf rond vastgoedbemiddelaar Kanji Vandersmissen, bezit een zestigtal panden, net als de familie Embo met hun vastgoedbedrijf Patrimonium Van Kerkhove en Gilson. Een laatste opvallende grootgrondbezitter tot slot is Grondbank The Loop, een samengaan van het publieke vastgoedbedrijf sogent en een topman van ontwikkelaar Banimmo, die de komende jaren residentieel vastgoed aan Flanders Expo ontwikkelt.
Zo komen we bij het Gentse private grootgrondbezit. Dat concentreert zich in enkele kasteeldomeinen en patrimoniumvennootschappen met landerijen in de zuidrand en het westen van de stad. Nazaten van de adellijke familie De Ghellinck d’Elseghem verkochten hun – door de aanwezigheid van munitie ontoegankelijk – kasteelpark aan de Vlaamse overheid. De meeste lucratieve delen in de uithoeken ervan zijn evenwel verkocht aan private ontwikkelaars en particulieren. Eén daarvan is het bouwbedrijf Pieter Blomme, die overigens ook meer dan 70 gedumpte sociale woningen van De Volkshaard renoveerde voor verkoop.
HET PLATTELAND
Waar flink wat geld verdiend wordt met vastgoed in de steden, zijn er ook verschuivingen bezig op het platteland. Afgezien van enkele ontginningsbedrijven concentreert het grootgrondbezit zich nog steeds bij de adel, al lusten nieuwe industriëlen en investeerders steeds meer landbouwgrond. Met meer dan 2.000 ha natuur en zandwinningsgebied is het zandwinningsbedrijf SCR-Sibelco van de adellijke familie Emsens met stip de grootste grootgrondbezitter van Vlaanderen. Steengoed Projecten, een bundeling van valleigrindbedrijven uit de Maasstreek en ArcelorMittal Belgium sluiten de top drie van private grootgrondbezitters af. RE Van Parys, de vastgoedafdeling van holding Ruco, die vooral bekend is via Sobinco, een bedrijf dat ‘beslag’ maakt om aluminium deuren en ramen te openen bezit zowat 600 hectare landbouwgrond. De adellijke familie ’t Kint de Roodenbeeke verkocht recent zowat 500 hectare landbouwgronden in Oost- en West-Vlaanderen aan de Limburgse ondernemer Frank Tans. Andere grootgrondbezitters zijn de families Marnix de Sainte Aldegonde en Van de Werve de Schilde. Het valt verder op dat bedrijven uit de agro-industrie, zoals aardappelverwerker Clarebout uit Nieuwkerke of vastgoedbedrijven van groentenverwerkers Horafrost of Ardo, zuivelgigant Inex of slachthuis Verbist honderden hectares landbouwgrond bezitten. Ook supermarktketen Colruyt kocht op enkele jaren tijd minstens 175 hectare landbouwgrond. Industriëlen die niet actief zijn in de landbouw, zoals de holding achter een reeks medische labo’s of de eigenaar van een meubelfabriek, een importeur van zwembadkledij of de nazaten van bingokoning wijlen Willy Michiels duiken op bovenaan het lijstje grootgrondbezitters.
HUTS AAN ZET
Ook in Antwerpen zijn lokale ondernemers actief met een exploderende residentiële vastgoedportefeuille. Diamantairs, Nederbelgen en de familie Huts drukken hun stempel op de Antwerpse vastgoedmarkt.
De grootste vastgoedportefeuille van de Koekenstad is in handen van Winvest Holding die, samen met vastgoedkantoor Made, centraal staat in een onderzoek naar oneerlijke handelspraktijken. Het bedrijf maakt er een business van om panden op te lappen en op te delen in appartementen. Er wordt onderzocht of de bedrijven bewust woningen met verborgen gebreken aan de man brachten. Het vastgoedbedrijf van Tanguy Westerlund bezit bijna 700 huizen, appartementen, garages of andere terreinen verspreid over (nagenoeg) de stad Antwerpen. Pikant detail: Winvest Holding trok in 2021 met succes naar de Raad van State tegen een snel in elkaar geflanste regelgeving van de stad Antwerpen die tot doel had het verbouwen van eengezinswoningen tot appartementen aan banden te leggen.
In de straten van een Antwerpse wijk aan de Duboisstraat, grenzend aan Park Spoor Noord en het Eilandje, kocht Feka, een vennootschap van havenbazen Huts de afgelopen jaren een honderdtal woningen. Tijdens een renovatie worden de woningen opgesplitst in appartementen. Het gebeurt ook dat verschillende aanpalende woningen neergehaald worden voor nieuwbouw. Door dieper te bouwen, of een extra bouwlaag toe te voegen, neemt het totale bouwvolume en bijgevolg ook de winst toe. Feka renoveert niet met het oog op verkoop, maar verhuurt de appartementen zelf. Gezinswoningen moeten daarbij plaatsmaken voor (luxueuze) appartementen, wat in strijd is met de herhaaldelijke beleidskeuzes om eengezinswoningen te beschermen.
Ook diamantairs bezitten in Antwerpen heel wat appartementen en gebouwen, met de familie Brachveld op kop. Het gaat vooral, maar niet uitsluitend, om grote panden in de diamantwijk. Ook diamanthandelaars Pinchas en Charles Finkelstein boeren goed. Hun vennootschap schreef in 2021 voor bijna 32 miljoen vastgoed in de boeken, een verdubbeling op vijf jaar tijd. David Gotlib, de voorzitter van de Beurs voor diamanthandel, sluit het rijtje af.
MOEILIJKER KOPEN
Jonge gezinnen die op zoek zijn naar een eigen woning strijden op de vastgoedmarkt met ongelijke wapens tegen een kransje vermogende particuliere investeerders, goed boerende lokale vastgoedondernemers en grote gefinancialiseerde vastgoedbedrijven. De Nationale Bank van België stelde afgelopen zomer, in een studie over hypothecaire kredieten, vast dat in ongeveer 20 jaar tijd het verschil in percentage eigenaars tussen de rijkste gezinnen en de financieel minder begunstigde gezinnen groter is geworden. De terugbetalingslast blijft voor een voltijds werkend koppel met een gemiddeld loon dan wel op peil, maar ligt aanzienlijk hoger voor gezinnen met een minder gunstige financiële situatie. Daaronder vallen ook gezinnen met onvoldoende startkapitaal. De leningen stonden de afgelopen jaren dan wel laag, toch zijn woningprijzen in die mate gestegen, dat de financiële inspanning om een woning te verwerven groter is dan vroeger.
PUBLIEK BEZIT
In 2019 maakte Apache een reeks over publiek grootgrondbezit. Bij de lokale besturen bleken vooral Limburgse gemeenten de top 20 aan te voeren. De massale privatisering van ’s lands laatste ‘woeste gronden’ uit 1847 had in de Kempen minder succes. Niet alleen de afwezigheid van bevaarbare kanalen, om mest aan te voeren, ook het hevige verzet van de heiboeren, maar ook de afwezigheid van bankkantoren speelde een rol. Het weerhield bijvoorbeeld Gentse textielbaronnen, waarvan hun nazaten nog steeds opduiken in de lijst van het Vlaamse grootgrondbezit, om grote stukken heide aan het familievastgoed toe te voegen.
Om tot een werkzaamheidsgraad van 80% te komen, toont de Vlaamse regering vooral trots de stokken achter de deur, maar wortels zijn niet in de aanbieding.
Politieke ideeën kunnen als motor voor de samenleving werken, maar kunnen er ook een flinke knauw aan geven. Soms werken ze zelfs als sluipend gif. Zo langzaamaan begint dat laatste het geval te zijn voor de 80% werkzaamheidsgraad waar zowel de Vlaamse als de federale regering naar streven. Daar is op zich niks mis mee. Als vakbond zien we niets liever dan dat mensen via kwaliteitsvolwerk hun dromen vervullen. Wel mis is dat de doelstelling, vooral aan Vlaamse kant, een alsmaar groter excuus wordt om beleid te voeren dat mensen en arbeidsmarkt vooral niet gelukkig maakt.
Zo is er vanaf 1 januari de gemeenschapsdienst. Langdurig werklozen worden in dit nieuwe systeem verplicht aan het werk gezet door gemeenten aan 1,30 euro per uur. Dat zou de langdurig werklozen zogezegd moeten helpen om weer werkervaring op te doen en de stap te zetten naar regulier werk. Op naar de 80%, zo luidt de mantra. Helaas voor het idee als voor de werklozen zelf, tonen onderzoek en buitenlandse voorbeelden aan dat het systeem een draaideur is. Een systeem waar de meeste werklozen niet meer uitkomen én dat geen werk creëert maar eerder afbouwt, doordat reguliere jobs er door vervangen worden. Vlaamse gemeenten hebben tot 1 maart de tijd om op het nieuwe systeem in te tekenen, en wij hopen dat geen enkele burgervader dit zijn inwoners straks aandoet.
Een ander traag gif van de 80% is het sanctioneringsbeleid van de VDAB. Daarover meldde Vlaams minister van Werk, Jo Brouns (CD&V), afgelopen maand trots dat er nog nooit zo veel sancties opgelegd werden sinds VDAB deze bevoegdheid van de RVA overkreeg. Opvallend, want tegelijk met de stijgende sancties daalt ook de werkloosheid. Het gevolg is dat bijna 21.000, of 1 op 5 van de, werklozen in 2022 een sanctiedossier aan de broek kreeg. De minister verklaart de stijging door een verandering in het bemiddelingsproces. Daarbij worden bemiddelaars nu gemonitord hoeveel werklozen ze doorsturen naar de controlediensten. Hierdoor vallen er meer straffen, maar verschuift de focus van de bemiddelaars ook. De zoektocht naar werk en de context van de werkzoekende komen er minder door in de focus te staan. Dat bewijzen ook de redenen voor de sancties: 3 op 4 wordt uitgeschreven omdat de werkloze een fysieke afspraak niet nakwam. Uit de praktijk weten we dat er daar wel wat mis kan gaan én dat VDAB een moeilijke luisteraar is. Zo hadden we al leden die een sanctie aan de broek kregen voor het niet opdagen terwijl ze in het ziekenhuis lagen. Dat was echter geen geldige reden voor afwezigheid… Tegelijk heeft de VDAB geen zicht op de redenen waarom dat niet opdagen zo’n probleem vormt. Al jaren vragen we hier grondig onderzoek naar.
Het derde gif valt sinds dit jaar ook in de sociale woningen te bespeuren. Daar moeten huurders die niet beroepsactief zijn zich ten laatste op 31 maart verplicht inschrijven bij de VDAB op straffe van een geldboete. Denk dan onder andere over huisvrouwen, huismannen, studenten,… Dat de Raad van State hiertegen adviseerde omdat er zo een verschil in behandeling van huurders ontstaat, deert Vlaams minister van Wonen, Matthias Diependaele (N-VA), niet. Dat de minister zelfs niet weet over hoeveel sociale huurders het potentieel gaat, omdat de databanken niet gekoppeld raken, deert al evenmin. Er gingen gewoon 130.000 brieven de deur uit met de waarschuwing, of die nu goed terechtkwam of niet. Het is een nieuwe pestmaatregel om te tonen hoe flink deze Vlaamse regering is. Dat een groot aantal huurders hierdoor onnodig de stuipen op het lijf gejaagd wordt, is de bedoeling. Dat een verplichte inschrijving een opvolging door de VDAB (en sanctionering?) tot gevolg heeft, is evenmin een zorg voor de Vlaamse regering.
Het tragische aan deze drie voorbeelden – er zijn er helaas nog – is dat de Vlaamse regering even systematisch afwezig blijft als het gaat over het weghalen van werkelijke drempels naar werk. Er wordt geen werk gemaakt van de mismatch tussen werklozen en vacatures, waarbij bedrijven en ondernemingen vragen naar profielen die simpelweg niet meer tussen de werklozen te vinden zijn. Noch wordt er ernstig gekeken naar een aanpak van leeftijds- of andere discriminatie. Oudere werklozen en personen met een migratieachtergrond krijgen ook in een krappe arbeidsmarkt veel minder dan anderen antwoord op hun sollicitatiepogingen, laat staan kansen. Of kijk ten slotte naar de dreigende uitval van mensen die wél een job hebben. Ook dat cijfer is hoger dan ooit. Al jaren vragen we om een werkbaarheidsfonds, om een basisrecht op pauzes in de loopbaan. Het eerste is er nog steeds niet, op het tweede hebben werknemers met jaar na jaar strengere voorwaarden alsmaar minder recht.
Vandaag toont de Vlaamse regering vooral trots de stokken achter de deur maar wortels zijn niet in de aanbieding. Maar deze Vlaamse regering vergist zich. Het is niet met pestmaatregelen dat het regeerakkoord uitgevoerd zal geraken. Een goed rapport is wat dat betreft verder weg dan ooit.
Vandaag staat de wereld op de rand van grote veranderingen. Wellicht nog meer dan in 1848. De wereld verdeelt zich met schokken in nieuwe polen na een periode van kapitalistische globalisering gedomineerd door de VS.
Precies 175 jaar geleden schreven Karl Marx en zijn spitsbroeder Friedrich Engels in Brussel Het Communistisch Manifest, een van de invloedrijkste politieke geschriften van de moderne geschiedenis. Brussel is Davos niet. Daar, in het hoogste stadje van Europa in de Zwitserse Alpen, kwamen in januari bankiers, topindustriëlen, toppolitici, miljardairs en lobbyisten samen in het World Economic Forum. Ons kent ons op hoog niveau. De fusie tussen grootbedrijf en politiek, zeg maar.
175 jaar na het Manifest zegt de directeur van dat Wereld Economisch Forum: ‘Tachtig procent van de experts denkt dat we van de ene crisis naar de andere hollen’. Volgens haar zitten we midden in een ‘polycrisis’. Een polycrisis, dat is wanneer verschillende crisissen op elkaar ingrijpen: economische crisis (inflatie en recessie), milieucrisis (klimaat en pandemie) en geopolitieke crisis (oorlog en internationale verdeeldheid).
Vandaag staat de wereld op de rand van grote veranderingen. Wellicht zelfs nog meer dan in 1848. Het door de Verenigde Staten gedomineerde tijdperk van kapitalistische globalisering is ten einde. De wereld verdeelt zich met horten en stoten in nieuwe polen. Dat stelt links voor grote uitdagingen. Het is tijd voor links om zich te herbronnen, om weer een klassenpositie te durven innemen en om zich resoluut te richten naar de jeugd.
De eerste economische klassenstrijd in dit nieuwe tijdperk
Verschillende regeringsleiders en centrale bankiers bezweren de wereld dat alles binnenkort ‘weer normaal’ wordt. Onze economieën zullen weer naar het niveau van voor de pandemie gaan, houden ze vol.
Maar dat is niet zo. Alles wijst erop: de Great Moderation, de periode waarin de inflatie laag bleef en de activiteit min of meer stabiel, ligt achter ons. De drie belangrijkste economische centra – de VS, China en Europa – vertragen. Het is niet uitgesloten dat een derde van de wereldeconomie dit jaar in een recessie terechtkomt.
Jarenlang was China een groeilocomotief in een stremmende wereldeconomie. Maar de Chinese locomotief vertraagt door het einde van de vastgoedzeepbel, door de tegenslagen in de toeleveringsketens en door de grillige evolutie van de pandemie. ‘Voor het eerst in veertig jaar zal China de wereld geen extra groei brengen’, zegt de Managing Director van het Internationaal Muntfonds. Welbeschouwd heeft de wereldeconomie zich nooit echt hersteld van de crisis van 2008. De financiële elite heeft toen private banken gered en de kosten via drastische bezuinigingen doorgeschoven naar de werkende bevolking. De centrale banken injecteerden duizenden miljarden vers geld in het systeem, maar het zogenaamde ‘gratis geld’ werd vooral opgestapeld in de schatkisten van het grootbedrijf, als brandversneller voor nog meer schulden en speculatie.
Een jaar vóór er sprake was van Covid-19 kondigde een nieuwe recessie zich aan. Duitsland was toen het eerste Europese land waar de groei onder nul dook. Toen de corona-epidemie uitbrak, was de patiënt al ziek en iedereen weet dat een zieke patiënt minder weerstand heeft. De economie moest meteen naar intensieve zorgen en aan het infuus. Opnieuw volgde een injectie van massaal veel overheidsgeld om haar van het ergste redden. Overheden staken zich met honderden miljarden euro’s aan reddingsplannen en directe hulp diep in de schulden.
Het doel was vooral het grootbedrijf van de ondergang te redden. Monopolies, luchtvaartmaatschappijen, autoconstructeurs en andere reuzen kregen uitstel van betaling, waarborgen en karrenvrachten subsidies. Ondertussen gingen massaal veel gewone mensen en kleine zelfstandigen kopje onder.
De pandemie was nog niet voorbij of daar regende het al prognoses over een ‘algemeen herstel’ voor 2021. Maar dat is er nooit echt gekomen. Want de mondiale toeleveringsketens van de maakindustrie waren verstoord en stokten. De prijzen gingen gestaag omhoog, al maanden vóór de oorlog in Oekraïne. Met de oorlog volgde een tweede klap. De zieke patiënt, die nooit echt was hersteld, kreeg er complicaties bij. Door de economische sancties en tegensancties moest men halsoverkop voor een totaal andere energiebevoorrading zorgen. De prijzen van energie en voeding gingen door het dak, aangejaagd door de winstzucht van de grote monopolies. De graantoevoer van heel wat landen in het Zuiden raakte in het gedrang. Overheden werden onder druk gezet om de kraan voor het militaire budget wagenwijd open te draaien.
Vandaag kunnen extra schulden het systeem niet langer redden, zoals dat bij de bankencrisis en de coronacrisis wel nog kon. Het hele financiële systeem staat dan ook voor een enorme stresstest. Want overal luidt nu het inflatie-alarm. Al zijn de prijsstijgingen van energie nu over hun ‘piek’ met dubbele cijfers van tien procent en meer heen, naar de situatie van voorheen gaan de prijzen niet. Alvast in de komende drie jaar zullen ze hoog blijven. De voedselprijzen blijven intussen verder stijgen. De monetaristen willen de inflatie tegengaan door de geldhoeveelheid te beperken en de rentevoeten te laten stijgen. De ‘gratis geld’-politiek zit er deze keer dus niet meer in. De ultralage rentetarieven, al vijftien jaar lang, hebben de overheidsschulden en de particuliere schulden intussen naar onhoudbare recordhoogtes gejaagd. Het Wereld Economisch Forum schat dat Tunesië, Argentinië, Egypte, Ghana, Kenia, Pakistan en Turkije op korte termijn in gebreke dreigen te komen. Zo zijn de zuidelijke landen de eerste slachtoffers.
Men wil de factuur opnieuw doorschuiven naar de werkende klasse, en naar het Zuiden van de planeet. Het is een klassenstrijd die van bovenaf wordt opgedrongen. Er wordt een nieuw algemeen klimaat van matiging en inlevering voorbereid. Na vier decennia van neoliberalisme zijn de reële lonen sterk gedaald. Het is een enorme transfer tussen arbeid en kapitaal: loonmatiging aan de ene kant en fenomenale winsten aan de andere kant. Het gevecht om de prijzen te blokkeren en de lonen te laten stijgen is de eerste economische klassenstrijd van dit nieuwe tijdperk.
Een bipolaire wereld is niet de enig mogelijke optie
In de Koude Oorlog tussen de VS en de Sovjet-Unie was China nog een outsider. Het behoorde in de jaren zestig tot geen van beide kampen en was bij vlagen kritischer voor Moskou dan voor Washington. Tot de verzoening met de VS in 1971 moest China zijn ontwikkeling binnen de eigen grenzen zoeken, ontkoppeld van de rest van de wereld.
In de jaren zeventig ging China buitenlands kapitaal aantrekken en op het einde van de jaren negentig was de Chinese economie grotendeels geïntegreerd in het mondiale kapitalistische systeem. Het importeerde grondstoffen, exporteerde industrieproducten en diensten en voerde steeds meer buitenlandse handel. Er werd getimmerd aan de Nieuwe Zijderoute. Ondanks hun rivaliteit vulden Washington en Peking elkaar in die periode aan. China industrialiseerde snel en in de VS financialiseerden hun economie. Die twee processen verliepen complementair en einde 2001 werd China ook officieel lid van de Wereldhandelsorganisatie.
VS-president Barack Obama maakte een einde aan die parallelle ontwikkeling. Met zijn Pivot to Asia richtte hij het vizier uitdrukkelijk op Peking en dreigde met een handelsoorlog. Zo wou hij verhinderen dat China technologisch volledig op eigen benen zou staan en de Amerikaanse hegemonie zou kunnen bedreigen. Na Obama zette Donald Trump de handelsoorlog voort met allerlei protectionistische maatregelen.
De regering-Biden voerde in oktober 2022 de druk nog op en begon een technologische oorlog tegen China. Biden verbood de uitvoer naar China van geavanceerde geïntegreerde schakelingen, chips dus, van de technologie voor het ontwerpen ervan en van de machines voor de productie ervan. Hij wil Peking de pas afsnijden naar een hoogtechnologische toekomst en naar de nieuwste generatie chips, die onder meer nodig zijn voor artificiële intelligentie en geavanceerde wapensystemen.
Deze handelsoorlogen en technologische oorlogen maken de breuk in het huidige wereldhandelsstelsel almaar groter. Om zijn positie in de mondiale industriële keten veilig te stellen zullen China en andere opkomende economieën een internationaal handelsstelsel tot stand brengen dat losstaat van het oude, door de VS gedomineerde stelsel. Zo luidt de nieuwe Koude Oorlog tevens het einde in van een periode van onbelemmerde kapitalistische globalisering sinds de jaren 1990.
Ondertussen kiezen steeds meer landen voor een onafhankelijke koers. De overgrote meerderheid van de landen verwerpt de oorlog van Rusland tegen Oekraïne, en terecht. Maar buiten het Westen zijn maar weinig landen bereid om de door Washington opgelegde sanctiepolitiek te volgen. Dat is een ongeziene verandering, een opstand als het ware van niet-westerse landen tegen de gevestigde orde. Een nieuwe groep ‘niet-gebonden landen’ wenst niet meer naar de pijpen van de VS te dansen. Zo komt er een eind aan de korte periode van een ‘unipolaire wereld’, waarin de VS alles dicteerden via de door hen gecontroleerde ‘mondialisering’ van de economie met de dollar als internationaal betalingsmiddel. Terwijl veel landen in het Zuiden zich niet laten dwingen om partij te kiezen, lijkt de Europese Unie almaar méér afhankelijk te worden van de VS. Biden laat Europees commissievoorzitter Von der Leyen alle hoeken van de ring zien, zo lijkt het.
De oorlog in Oekraïne kost handenvol geld. In Duitsland is in een paar weken tijd een geschiedenis van tachtig jaar omgedraaid. Het land investeert meer dan 100 miljard euro in het militaire. Het koopt massaal veel nieuw wapentuig. Niet in Europa, maar in de VS, waar de wapenindustrie gouden tijden beleeft. Na de Duitse dijkbreuk volgden de anderen. Frankrijk, Polen, Litouwen, Denemarken, Zweden en België: allemaal verhogen ze hun militaire uitgaven en kopen ze nieuw materiaal in de VS. Om dat te betalen schroeven ze allerlei publieke investeringsprojecten terug en blokkeren ze de lonen. Een militaire oorlog vanbuiten en een sociale oorlog vanbinnen: het zijn de twee kanten van dezelfde medaille.
De VS hebben de Europeanen gedwongen de gascontracten met Moskou te verscheuren en op zoek te gaan naar alternatieven. Onder meer: peperduur Amerikaans schaliegas. In de herfst van vorig jaar steeg de prijs van een tankerlading vloeibaar gas uit de VS van 60 miljoen euro per Atlantische oversteek naar 200 à 300 miljoen euro. De Amerikaanse energiemonopolies cashen en de Europese industrie kreunt. Ook met hun chipsembargo tegen China treffen de VS Europese hightechbedrijven zoals ASML in Nederland en Carl Zeiss in Duitsland.
Voor Washington is dat nog niet genoeg. Het pompt fortuinen in een nieuw protectionisme. Met de Inflation Reduction Act gaat Biden in de komende 9 jaar voor maar liefst 370 miljard dollar subsidies geven aan bedrijven. Dit ‘klimaatbeschermingsprogramma’, zoals de Amerikaanse regering het noemt, voorziet in massale aankooppremies voor in de VS geproduceerde e-auto’s en batterijen.
Tel daarbij de peperdure energie in Europa en je begrijpt waarom energie-intensieve bedrijven en chemiereuzen zoals BASF en Tata Chemicals overwegen een deel van hun productie naar de VS te verhuizen. Ook de Zweedse batterijfabrikant Northvolt zet uitbreidingsplannen in Duitsland wellicht on hold om meer te gaan investeren in de VS. Washington wil Northvolt daarvoor met zakken geld subsidiëren. De VS wakkeren de de-industrialisatie van het Europese continent aan en doen dat open en bloot.
Europa reageert lauw of helemaal niet, en Brussel loopt steeds meer Washington achterna. De voorstanders van een zelfstandige Europese Unie zijn in het defensief maar zij hebben hun laatste woord nog niet gezegd.
De tektonische platen van de wereld schokken. Binnen afzienbare tijd zullen twee van de drie grootste economieën ter wereld Aziatisch zijn: China en India. Een opkomende macht die de regionale of internationale hegemonie van een gevestigde macht onder druk zet, zoals China vandaag, dat heet een Thucydides Trap. Die val doet de wereld schudden. Maar ook het huidige schuldenstelsel kan de wereld laten daveren. Wat als China niet langer aan het grote schuldenstelsel kan, mag, of wil deelnemen? Wat gebeurt er dan?
Toch is de bipolaire wereld niet de enig mogelijke optie. China zelf is geen vragende partij voor een bipolaire wereld met twee blokken. Het wil zijn eigen weg van stabiliteit voortzetten en wereldhandel blijven drijven. Ook veel krachten elders in de wereld streven naar een eigen ontwikkeling en wensen een multipolaire wereld. Wij ondersteunen die weg om de grote uitdagingen van het derde millennium aan te pakken: de vrede, de strijd tegen ongelijkheid, de klimaatontaarding, de wereldgezondheid.
Beginselvast en soepel
Crisissen leiden niet automatisch naar maatschappelijk bewustzijn of naar een ruk naar links. Dat weten we.
Heel veel mensen zijn op zoek naar zekerheid en plooien zich terug op zichzelf. Vaak zijn emancipatorische denkkaders verdwenen en ontbreekt het aan perspectief. Het is een ideale voedingsbodem voor pessimisme en defaitisme en op dat veld ploegen graag allerlei extreemrechtse charlatans om zich als nieuwe Messias te presenteren.
Het is geen eenvoudige periode voor links. Maar er zijn veel mogelijkheden als links durft herbronnen, opnieuw van principes uitgaat, soepel durft zijn, de werkende klasse aanspreekt en voor de jongeren kiest. Zo zien wij het, vanuit onze bescheiden ervaring in een klein land in Europa. Een klein land waar niet alleen de saxofoon en de smurfen vandaan komen, maar ook het hoofdkwartier gelegen is van de Navo en de hoofdzetel van de Europese Commissie.
De partij, de PVDA, is de voorbije tien jaar sterk gegroeid. Sinds het Vernieuwingscongres van 2008 is de partij gegroeid van 2.800 leden naar 25.000 leden. Met 8 procent van de stemmen over heel het land tellen we 12 zetels in het federale parlement, en 1 zetel in het Europese Parlement. In de Europese context is zo’n vooruitgang veeleer een uitzondering voor een marxistische partij.
Ook bij ons, in België, staat de politieke hofcultuur op stelten. Plots zetelen er marxisten in het parlement. Die bedreigen de cultuur van ons kent ons. En dan zijn er ontzettend veel mechanismen om rebelse partijen te domesticeren. Parlementsleden worden buitenmatig veel betaald vanuit het besef dat wie afhankelijk wordt van de machtsstructuren, minder geneigd zal zijn ze aan te klagen en te veranderen. De druk is groot om in de kleine parlementaire bubbel te blijven, onder academisch geschoolden, allemaal strak in het pak, allemaal zich wentelend in het eigen gelijk, ver weg van de echte wereld.
Hoe gaan wij daarmee om? Wij gaan uit van het principe dat je de krachtsverhoudingen op het terrein maar kan veranderen door een proces van sociale actie, organisatie en bewustmaking. Al onze kaderleden en al onze parlementsleden moeten minstens de helft van de tijd op het terrein zijn, in de echte wereld. Het parlementaire werk staat in functie van de sociale strijd en niet andersom. Onze kaderleden en parlementsleden leven ook allemaal met een mediaan arbeidersloon. De rest van hun inkomsten dragen ze af aan de partij. Want zoals wij zeggen: ‘Wie niet leeft zoals hij denkt, zal snel denken zoals hij leeft’.
Mogelijk nog belangrijker: niet de parlementaire fractie neemt de besluiten in onze partij. Niet de parlementaire fractie werkt ons standpunt uit over de pandemie, de energiecrisis of de oorlog. Het zijn de verkozen partijorganen die dat doen, na grondig debat. De parlementsleden staan niet ‘boven’ andere militanten in de partij; ze staan ten dienste van de partij. Dat is een principiële kwestie.
In een wereld waarin de roeptoeters van rechts alles proberen te overstemmen, kan links niet vooruitgaan als het niet uitgaat van een aantal sterke linkse ankerpunten of principes, zo denken wij. Een hoeksteen daarbij is: telkens een grondige analyse van de situatie maken, een nuchtere analyse vanuit marxistisch perspectief. Als je die stap overslaat, ga je in alle richtingen slaan. Een klassenstandpunt innemen, dat is de basis.
Dat is niet altijd gemakkelijk. Toen de Russische tanks Oekraïne binnenvielen moest iedereen standpunt innemen. Er is het recht op verdediging tegen een inmenging van buitenaf. Zeker, de vijandelijkheden waren al gestart vanaf 2014 maar dat neemt niet weg dat de Russische inval tegen alle internationale recht indruist. Maar snel werd ook duidelijk dat de oorlog een dubbele aard heeft, een Januskop zeg maar. Een defensieve oorlog tegen de Russische inval enerzijds. Een proxy-oorlog van de Verenigde Staten en de Navo tegen Rusland anderzijds. Die proxy-oorlog doet de situatie kantelen. Aanvankelijk was de oorlogshysterie in Europa enorm: iedereen moest blindelings met de orders van het Pentagon mee marcheren. Elk ander standpunt werd beschimpt en gemarginaliseerd. Het was een beetje zoals bij de Eerste Wereldoorlog in 1914, toen overal de oorlogskredieten goedgekeurd moesten worden.
Op zulke momenten is het extra belangrijk een grondige analyse te maken en tijd en ruimte te nemen voor een nuchter debat in de partij. Op die basis hebben wij de extra budgetten voor het militaire apparaat niet goedgekeurd. We hebben gestemd tegen de sanctiepolitiek en tegen de wapenleveringen. En we hebben actief de ontwikkeling van de vredesbeweging gesteund, ‘Europe for Peace’. Vaak stonden we alleen in het parlement. Maar het is beter op korte termijn tegen de stroom in te gaan dan op lange termijn tegen de geschiedenis in te gaan.
Dan kom ik meteen op ons tweede uitgangspunt: soepel zijn. Want al is beginselvast zijn cruciaal, het volstaat niet. Wie alleen maar beginselvast is, wordt star. Gelijk hebben is niet genoeg, het is essentieel om ook gelijk te halen en de dingen te veranderen.
De kwestie rond de oorlog is een vitale kwestie. Er was druk op onze partij om toch mee te stemmen over de resoluties, om ons ‘niet te isoleren’ en om ‘niet te laten kapot gaan wat de laatste jaren is opgebouwd’. Dan is het belangrijk het hoofd koel te houden en te kunnen steunen op een stevige eenheid in de partij over de uitgangspunten. Maar dat is niet voldoende. We kunnen ons niet tevreden stellen met op een stoel te zitten en ‘grote waarheden’ te verkondigen. Zo werkt het niet.
Volgens sommige mensen kan het niet links genoeg zijn. Men moet dit en men moet dat, klinkt het dan. Maar je antwoordt niet op de rechtse druk met ’grote linkse waarheden’. Je antwoordt door het debat aan te gaan, door argumenten te geven, door scholing, door overtuiging, door luisterbereidheid en geduld, op basis van een stevig eigen klassenstandpunt.
In Europa leidde de oorlog en speculatie tot grote stijgingen van de energieprijs. Dit is wat mensen dagelijks voelen. Daar moet je van uitgaan om de geesten én de harten in beweging te krijgen. De mind én de soul. Dat gebeurt wanneer de mensen ervaringen opdoen, wanneer ze zich achter een zaak zetten, in beweging komen, zich organiseren en er sociale actie of strijd ontstaat.
Wij pleiten ervoor de energiesector uit de handen van de monopoliebedrijven te halen, die vandaag woekerprijzen opleggen en een echte groene omslag onmogelijk maken. Voor die omslag voeren we campagne. Maar tegelijk hebben we ook ‘energieloketten’ geopend voor mensen die het moeilijk hebben met hun energierekeningen. Daarbij proberen we te helpen, heel concreet, en liefst collectieve oplossingen te zoeken. Die tastbare hulp versterkt ook onze politieke campagne.
Werkende klasse en jongeren
De laatste kwestie is die van de krachten van verandering. Op welke krachten steunen we om verandering af te dwingen? De werkende klasse, schreven Marx en Engels in hun Communistisch Manifest. Vandaag is de wereld veel meer geïndustrialiseerd dan toen. Wij denken dat het tijd is om opnieuw fier van een klassenpolitiek uit te gaan.
Met de coronacrisis werd duidelijk: niet de aandelenmarkten doen de wereld draaien, niet de beurs doet de aarde wentelen, niet de kletsende klasse haalt de kastanjes uit het vuur. Het is de werkende klasse: zij die hun arbeid verkopen voor loon, zij die werken in bedrijven en op het land, zij die het vlees verwerken, zij die de goederen verdelen met vrachtwagens en treinen, zij die de schepen laden en lossen, zij die de rekken vullen, zij die de pakjes rondbrengen, zij die de zorg organiseren.
Maar zo snel het coronavirus was vergeten, even snel was ook de werkende klasse vergeten. En meteen ook de klassenpolitiek. Voor ons moet een linkse partij in haar rangen én in haar leiding een centrale plaats geven aan arbeidsters en arbeiders. En haar politiek baseren op het klassenbelang van de brede werkende klasse. Dat zou, denken wij, evident moeten zijn, maar dat is het niet.
Er zijn steeds meer stromingen die geen economische analyse meer maken. Die niet langer spreken over de ‘werkende klasse’, maar enkel nog over het ‘centrum’ en de zogenaamde ‘middenklasse’. Weg is de klassenanalyse, weg is de productie, weg is de werkvloer en weg zijn de helden van de coronacrisis. En eenmaal alle klassentegenstellingen de deur zijn gewezen, wandelen allerlei identitaire debatten het dominante discours binnen. Alle mogelijke echte en onechte tegenstellingen worden opgepookt en voor je het weet is het gewone volk onderling hard tegen elkaar aan het schreeuwen.
Wij denken dat het tijd is om opnieuw een klassenstandpunt in te nemen. Het zou absurd zijn om de working class over te laten aan de Trumpisten, Bolsonaristen, Voxianen of andere extreemrechtse rattenvangers van Hamelen. Ja, wij bekampen het racisme, ja wij bekampen het seksisme, ja wij benoemen elke vorm van uitsluiting. Maar dan doen we altijd vanuit het perspectief om de slagkracht en de eenheid van de werkende klasse te versterken en verstevigen. Een verdeelde werkende klasse kan niet winnen. Vroeger niet, vandaag evenmin.
Voor ons staat niet alleen de werkende klasse centraal, maar ook de jeugd. Wie leeft, wordt ouder, dat is een natuurwet. Maar tegelijk: je organisatie, partij, vakbond, of sociale beweging mag niet verouderen. Daar moet je dus actief mee bezig zijn.
De jeugd draagt de toekomst in zich. De jeugd is niet geremd door de macht van de gewoonte, door routine of door het gewicht van het verleden. Jeugdig enthousiasme is bevrijdend, en een bron van engagement en contestatie. Jongeren zijn nog niet genesteld in een bepaalde gezinssituatie. Zij hebben de moed het schijnbaar onveranderlijke uit te dagen. Het is geen toeval dat de jeugd in de voorbije eeuw een belangrijke rol heeft gespeeld in grote massabewegingen. Denken we maar aan het antifascistische verzet, de strijd tegen het kolonialisme, de Cubaanse revolutie, de beweging tegen de oorlog in Vietnam, de burgerrechtenbeweging, de beweging van mei ’68, Occupy Wall Street, Black Lives Matter, de wereldwijde vrijdagstakingen voor het klimaat…
Wij hebben de jeugd nodig om van de jeugd te leren. Om van haar energie te leren, om van haar enthousiasme te leren en om van haar organisatie- en communicatietechnieken te leren. We zitten vandaag midden in de vierde industriële golf. Kunstmatige intelligentie, dynamische netwerken, doorgedreven robotisering, noem maar op. In de tienduizend jaar van technische ontwikkeling sinds de landbouwrevolutie hebben de oudere generaties geduldig hun kennis en ervaring overgedragen aan de jongere generaties. Maar wat vandaag wordt aangeleerd is binnen twintig jaar vaak al verouderd. Het veranderingstempo is zo snel geworden dat tieners hun ouders de nieuwste digitale technieken moeten bijbrengen. Dat is ongezien en zorgt voor veel ontreddering. Maar het plaatst de jeugd wel aan de spits van deze stormachtige ontwikkeling.
Socialisme 2.0
Op deze planeet zijn heel veel mensen op zoek naar een rechtvaardig, sociaal en ecologisch antwoord op de polycrisis. Hoe dieper verschillende bewegingen hun droom van sociale vooruitgang en rechtvaardigheid willen realiseren, hoe meer zij op de limieten van het kapitalisme botsen. Wij zijn van mening dat het socialisme nodig is, om een blijvende en diepe sociale, ecologische en democratische ontplooiing te garanderen. Het socialisme is nodig om duurzame verandering te verankeren, om de problemen van mens en milieu centraal te zetten, en om de welvaartmakers zélf aan het stuur te brengen van de samenleving. Het Socialisme 2.0 is ons alternatief voor een wereld waar de mens op de eerste plaats komt en niet de winst, een wereld die draait op mensenmaat, en niet op winstmaat.
Wie hersteld is van kanker, kan nu pas na 10 jaar een schuldsaldoverzekering afsluiten. Als je een woning wil kopen, is een lening afsluiten op die manier bijna onmogelijk. Dat getuigt ook Louie in dit artikel. Het voorstel van Melissa Depraetere pakt dit probleem aan. Wie met succes behandeld is voor kanker, moet na 5 jaar het recht krijgen “om vergeten te worden”.
Wie kanker heeft gehad, kan pas na 10 jaar een schuldsaldoverzekering afsluiten. En dat is problematisch voor wie een woning wil kopen. Zo ook voor Louie (26 jaar). Hij kreeg in 2019 de diagnose van teelbalkanker. Na een zware periode van medische behandelingen werd hij volledig genezen verklaard. Toch blijft de ziekte hem achtervolgen.
Louie: “Vorig jaar kocht ik een huis met mijn vriendin, maar ik kon bij geen enkele bank een schuldsaldoverzekering afsluiten. Ze hebben me botweg gezegd dat het onmogelijk was. Of ik moest een verzekering betalen die 4 keer (!) zo duur was als normaal.”
Om een lening te krijgen, moest hij op zoek naar een andere oplossing. “Mijn vriendin heeft dan maar de volledige schuldsaldoverzekering op haar genomen”, gaat Louie verder. “Dat is voldoende voor de bank, maar als ik sterf zit zij in de miserie. Dat kan toch niet? De persoon die er niets mee te maken heeft, wordt op die manier gestraft.”
“Bovendien is teelbalkanker ook super geneeslijk. Ze hebben dat bij mij in een vroeg stadium ontdekt. De overlevingskans is 95% en de kans op een terugval is nihil. En toch kan je na 5 jaar geen verzekering afsluiten om een woning te kopen. Veel jonge mensen die kanker hebben gehad kunnen zo niet verder met hun leven. Het is zeer pijnlijk dat verzekeraars je op die manier opnieuw confronteren met je ziekte. Iedereen moet het recht krijgen om vergeten te worden”, aldus Louie.
Vooruit wil termijn verkorten
Wanneer je hersteld bent van je ziekte, kan je pas na 10 jaar een verzekering afsluiten. Het voorstel van Vooruit-fractieleider in de Kamer Melissa Depraetere pakt dit probleem aan en verlaagt die periode naar 5 jaar.
“Het is zeer pijnlijk dat een ziekte je 10 jaar lang blijft achtervolgen. Daarom is het belangrijk om die periode in te korten naar 5 jaar. Als je hersteld bent, moet je verder kunnen gaan met je leven”, besluit Louie.
Wij gebruiken cookies om de werking van onze website te verbeteren
Functional Altijd actief
De technische opslag of toegang is strikt noodzakelijk voor het legitieme doel het gebruik mogelijk te maken van een specifieke dienst waarom de abonnee of gebruiker uitdrukkelijk heeft gevraagd, of met als enig doel de uitvoering van de transmissie van een communicatie over een elektronisch communicatienetwerk.
Voorkeuren
De technische opslag of toegang is noodzakelijk voor het legitieme doel voorkeuren op te slaan die niet door de abonnee of gebruiker zijn aangevraagd.
Statistics
De technische opslag of toegang die uitsluitend voor statistische doeleinden wordt gebruikt.De technische opslag of toegang die uitsluitend wordt gebruikt voor anonieme statistische doeleinden. Zonder dagvaarding, vrijwillige naleving door uw Internet Service Provider, of aanvullende gegevens van een derde partij, kan informatie die alleen voor dit doel wordt opgeslagen of opgehaald gewoonlijk niet worden gebruikt om je te identificeren.
Marketing
De technische opslag of toegang is nodig om gebruikersprofielen op te stellen voor het verzenden van reclame, of om de gebruiker op een website of over verschillende websites te volgen voor soortgelijke marketingdoeleinden.