Kinderopvang staat vandaag hoog op de maatschappelijke en politieke agenda. Wie er gebruik van maakt en wie uit de boot valt, is belangrijke informatie voor praktijk en beleid. Onderzoeker Marije Reidsma (HIVA-KU Leuven) schetst de huidige situatie.
Recent onderzoek
Welke ouders maken vandaag gebruik van kinderopvang? Wie niet? Waarom wordt er wel of juist geen gebruik gemaakt van opvang? Wie vindt geen plaats?
Verschillende onderzoeken doorheen de tijd geven antwoorden op die vragen. Het meest recente onderzoek (2025) werd in opdracht van het Vlaams agentschap Opgroeien uitgevoerd door HIVA-KU Leuven, in het kader van het Steunpunt Welzijn, Volksgezondheid en Gezin. Daarbij werden meer dan vierduizend ouders van kinderen jonger dan drie jaar bevraagd over het wel of niet gebruiken van opvang voor hun kind.
Formele en informele kinderopvang
Bij kinderopvang wordt vaak het onderscheid gemaakt tussen formele en informele kinderopvang. Formele opvang is betaalde opvang verzorgd door professionelen, bijvoorbeeld onthaalouders en kinderdagverblijven. Informele opvang is veelal gratis opvang door familie of vrienden, denk aan de grootouders.
Uit ons onderzoek blijkt dat de grote meerderheid van de gezinnen (88 procent) gebruik maakt van een vorm van kinderopvang. Vier op de vijf gezinnen doet beroep op formele opvang, vaak in combinatie met informele opvang.
Bij bijna 85 procent van de kinderen die naar de formele opvang gaan, werken beide ouders. Of nog: het zijn vooral werkende ouders die van deze formele opvangvorm gebruik maken.
Dit beeld wordt bevestigd als we kijken naar waarom ouders beroep doen op een vorm van kinderopvang. Verreweg de belangrijkste reden is dat de ouders willen of moeten blijven werken. Dit geldt voor 95 procent van de ouders wiens kind wordt opgevangen. Kinderopvang is dus voor veel gezinnen geen vrijblijvende keuze, maar een noodzakelijke voorwaarde om te kunnen werken.
Sterke verschillen tussen gezinnen
Ook het gezinsinkomen hangt samen met opvanggebruik: hoe hoger het gezinsinkomen, hoe vaker men regelmatig kinderen laat opvangen. Kansarmoede speelt eveneens een rol: kansarme gezinnen maken veel minder gebruik van enige vorm van opvang dan niet-kansarme gezinnen.
En nog een interessante vaststelling: gezinnen met een moeder van niet-Belgische origine maken minder vaak gebruik van kinderopvang. Voor informele opvang is dit niet verrassend: grootouders of andere familieleden wonen vaak verder weg en kunnen dus niet zomaar op de kinderen passen. Maar ook voor het gebruik van formele opvang blijft dit verschil bestaan.
Wie maakt helemaal geen gebruik van enige vorm van kinderopvang? Opnieuw zijn dit vooral gezinnen met een niet-werkende moeder, kansarme gezinnen en gezinnen met een moeder van niet-Belgische origine. En waarom is dat zo? Als hoofdreden geven ouders aan dat ze zelf voor het kind willen zorgen, omdat ze vinden dat dit beter is voor het kind. De tweede belangrijkste reden is dat een of beide ouders niet werken of thuis zijn omwille van werkloosheid of ziekte.
Nijpend plaatstekort
Het plaatstekort in de formele kinderopvang werd naar aanvoelen van de ouders de laatste jaren enkel maar nijpender. In 2018 zeiden 10 procent van de ouders dat ze wel een plekje in een kinderdagverblijf of onthaalouder zochten, maar dat wetens plaatstekort niet vonden. In 2025 steeg dat tot ruim een kwart. Bovendien gaf bijna een derde van de ouders die wel gebruik maken van kinderopvang aan dat hun keuze voor een bepaalde opvangplaats (deels) is ingegeven doordat hun kind nergens anders terecht kon.
Nu de schaarste verder toeneemt, stelt zich de vraag wie er dan (meer) nood heeft aan formele kinderopvang. Om daar zicht op te krijgen, maakten we in ons onderzoek een opdeling tussen 1) ouders die al gebruik maken van formele opvang, maar hun kind graag vaker naar de opvang zouden willen laten gaan, 2) ouders die enkel gebruik maken van informele opvang, en 3) ouders die nog helemaal geen gebruik maken van enige vorm van kinderopvang.
Cruciale grootouders
De nood aan formele opvang blijkt relatief het hoogst bij ouders die vandaag uitsluitend gebruik maken van informele opvang, zoals door de grootouders. 37 procent geeft aan behoefte te hebben aan opvang door een kinderdagverblijf of onthaalouder.
Een kwart van deze groep heeft nood aan formele opvang buiten de gangbare opvanguren, voornamelijk vóór 7 uur ’s ochtends of na 18 uur ’s avonds. Dit wijst erop dat een aanzienlijke groep ouders die buiten de klassieke kantooruren werkt nu vooral een beroep moet doen op hun informele netwerk om hun job te kunnen uitoefenen.
Voor deze gezinnen vervullen grootouders vaak een cruciale rol in de combinatie van arbeid en gezin. Tegelijk beschikken niet alle gezinnen in dezelfde mate over dergelijke netwerken. Voor gezinnen die minder vaak kunnen terugvallen op grootouders of andere familieleden wegen tekorten in het aanbod van formele kindeorpvang dus extra zwaar door.
Nood aan bijkomende opvanguren
15 procent van de ouders die hun kinderen al naar een kinderdagverblijf of onthaalouder sturen, hebben nood aan bijkomende opvanguren. Bijna de helft van deze groep geeft aan dat er te weinig plaats is in de opvang, een grote stijging ten opzichte van 2018 (27 procent). Volgens een derde passen de openingsuren niet en voor 30 procent is de opvang te duur.
Als we kijken naar het profiel van de gezinnen die nood hebben aan meer formele opvang, dan geldt dit voor kansarme gezinnen, gezinnen met een niet-werkende moeder en gezinnen met een moeder van niet-Belgische origine.
Ruim een kwart van de gezinnen die vandaag helemaal geen gebruik maken van opvang, noch formeel noch informeel, heeft hier wel nood aan. De nood is het grootst bij werkende moeders. Het plaatstekort laat zich sterker voelen bij gezinnen zonder opvang die opvang nodig hebben om te kunnen werken.
Voorrangsregels vernietigd
Uit bovenstaande blijkt dat de schaarste aan plaatsen zich op verschillende manieren laat voelen: er zijn ouders die geen plekje kunnen vinden, maar ook ouders die graag meer dagen opvang zouden willen dan nu het geval is en ouders die voelen geen keuze te hebben gehad in de opvang(vorm).
Die schaarste ligt ook aan de basis van het debat over de voorrangsregels in de kinderopvang met inkomenstarief. Voor wie niet meer weet waar dat juist over ging: men wilde gezinnen waarin gemiddeld minstens 80 procent gewerkt werd of een dagopleiding werd gevolgd met het oog op tewerkstelling, voorrang zouden krijgen bij de toewijzing van een plek.
Daar kwam veel kritiek op, omdat daardoor vooral kwetsbare gezinnen moeilijker toegang zouden krijgen tot betaalbare kinderopvang. Uiteindelijk vernietigde het Grondwettelijk Hof de regeling dan ook omdat ze in strijd was met het gelijkheidsbeginsel en het verbod op discriminatie.
Gevoelig debat
Ons onderzoek toont waarom dit debat zo gevoelig ligt. Het is enerzijds duidelijk dat kinderopvang een cruciale arbeidsmarktfunctie vervult. Voor de meeste ouders is opvang noodzakelijk om te kunnen werken. Wanneer opvang ontbreekt, komt de arbeidsmarktparticipatie van deze ouders onder druk te staan.
Anderzijds zien we dat gezinnen in een meer kwetsbare positie minder gebruik maken van opvang dan gezinnen met werkende ouders. Maar formele kinderopvang is meer dan een babysit voor werkende ouders. Het heeft ook een pedagogische functie, denk onder meer aan de ontwikkeling van sociale vaardigheden. Vanuit gelijkekansenperspectief zijn er dus sterke argumenten om ook voor kwetsbare gezinnen toegang tot die formele kinderopvang te garanderen.
Fundamenteler vraagstuk
Het onderzoek biedt geen antwoord op de vraag hoe eventuele voorrangsregels in de kinderopvang precies vorm moeten krijgen. De resultaten maken wel duidelijk dat de discussie over voorrang niet los kan worden gezien van een fundamenteler vraagstuk: hoe kan het aanbod van kinderopvang beter aansluiten bij de bestaande en groeiende behoefte?
Niet alleen het vinden van een opvangplaats blijkt voor veel ouders problematisch, ook de keuzevrijheid, de beschikbaarheid van opvang buiten de klassieke uren en de mogelijkheid om voldoende opvanguren te verkrijgen vormen voor gezinnen een uitdaging.
Meer inzicht in de noden
Tegen deze achtergrond is het relevant dat de Vlaamse regering en minister Caroline Gennez de ambitie hebben uitgesproken om het aanbod aan kinderopvang de komende jaren aanzienlijk uit te breiden, onder meer door bijkomende plaatsen met inkomenstarief te creëren en verder te investeren in de sector.
De bevindingen van dit onderzoek geven meer inzicht in de noden aan kinderopvang in Vlaanderen en kunnen beleidsmakers ondersteunen bij het verder vormgeven van de uitbreiding van het aanbod. De behoefte aan formele kinderopvang blijft niet beperkt tot één groep gezinnen, maar manifesteert zich op verschillende manieren bij zowel werkende ouders als gezinnen in een kwetsbare positie.
Meerdere doelen tegelijkertijd
De centrale beleidsuitdaging bestaat dan ook niet alleen uit het verdelen van schaarse plaatsen, maar evenzeer uit het creëren van voldoende en toegankelijke opvangcapaciteit. Daarbij is het belangrijk te erkennen dat niet alle gezinnen evenveel kunnen terugvallen op informele opvang, zoals grootouders of andere familieleden.
Het aanbod uitbreiden, draagt bij aan meerdere doelstellingen tegelijk: het ondersteunen van werkende gezinnen, het bevorderen van gelijke kansen voor kinderen via haar pedagogische functie en het versterken van de maatschappelijke participatie van ouders.
Tegelijk mag de aandacht voor capaciteit het belang van kwaliteit niet naar de achtergrond verdringen. Ook die dimensie is cruciaal. De uitdaging bestaat niet alleen uit het creëren van voldoende opvangplaatsen, maar ook uit het waarborgen van een kwaliteitsvol aanbod waarin kinderen zich veilig kunnen ontwikkelen en ouders hun kind met vertrouwen kunnen achterlaten.
Bron: Sociaal.net