Omgaan met lastig gedrag van leerlingen in de klas

Omgaan met lastig gedrag van leerlingen in de klas

Iedere leerkracht heeft wel eens te maken met lastig gedrag van leerlingen. En in de praktijk blijkt vaak dat situaties klein beginnen en vervolgens uit de hand kunnen lopen. Het doel is dan om de situatie te de-escaleren, maar hoe? Het doel van dit artikel is om je te ondersteunen in het effectief beïnvloeden van lastig gedrag. Hierbij richten we ons op de verbale weerstand, waarbij de veiligheid nog geen gevaar loopt. Dit artikel gaat niet in op ‘wat te doen bij fysiek geweld’, zie daarvoor de gerelateerde kennisbank items.

Verklaring voor escalatieLastig gedrag effectief beïnvloedenInschatten, doel bepalen en bewust handelenGroen – Redelijk en meewerkend gedragGroen – De uitzondering willenOranje – Emotioneel gedragRood – Grensoverschrijdend en/of agressief gedragRood – Gewelddadig gedragAgressietool en videotoelichtingVragen en advies

Verklaringen voor escalatie
Soms is een verklaring voor de escalatie dat de onderwijsprofessional het gedrag van de leerling interpreteert en daar vervolgens ‘onhandig’ op reageert. Bijvoorbeeld:
• De leraar verwart de boosheid van een leerling met agressie; de leraar begrenst vervolgens de vermeende agressie, waardoor de spanning nog meer stijgt.
• De leraar herkent grensoverschrijdend gedrag niet, en begrenst het gedrag daarom ook niet. Hierdoor ‘leert’ de leerling dat het gedrag acceptabel is en gaat wellicht zelfs nog verder.
• De professional blijft bij emotie of agressie van de leerling reageren met “Ja, maar dat zij nu eenmaal de regels”, terwijl dit zelden leidt tot de-escalatie.
Lastig gedrag effectief beïnvloeden

Hiernaast staat een schema waarin de verschillende stappen staan beschreven die de leraar moet doorlopen om lastig gedrag van leerling effectief te beïnvloeden. Allereerst een korte toelichting op de drie genummerde stappen:

Lastige situaties leiden tot een verhoogde eigen spanning van de leraar (stap 1). Te veel stress zorgt ervoor dat we het overzicht verliezen, waardoor we vaak achteraf bedenken wat we beter hadden kunnen doen of zeggen. Het is dus belangrijk dat je je spanning werkbaar houdt, zodat je het overzicht in de klas bewaart en stap 2 kunt inzetten.

Vanuit overzicht kun je feitelijk herkennen om welk gedrag van de leerling het gaat en op basis hiervan je doel bepalen (stap 2). Afhankelijk van het doel, kun je je reactie op het gedrag van de leerlingen bepalen.

Als je je doel hebt bepaald, kun je bewust handelen om het doel te bereiken (stap 3). De kwaliteit van de ingezette vaardigheden zijn natuurlijk bepalend voor het succes ervan. Als je ingezette vaardigheid effectief is, heb je je doel bereikt. Als je ingezette vaardigheid niet werkt, is het verstandig je aanpak bij te stellen.

In dit artikel richten we ons op stap 2 (inschatten en doel bepalen) en stap 3 (bewust handelen).

Inschatten, doel bepalen en bewust handelen

Schema 'Doel en Doen' bij lastig gedrag

Communicatie is de uitwisseling van informatie tussen twee of meer partijen. Het is belangrijk om te herkennen dat hier meerdere niveaus en vormen van weerstand in zijn (van redelijk gedrag tot gewelddadig gedrag). Bij elk niveau heeft de leraar een ander doel en moet andere vaardigheden inzetten, om de kans op escalatie te verminderen. Het plaatje dat hier rechts staat, geeft hier een overzicht van. Vervolgens lees je hieronder over ieder ‘niveau’ een toelichting.

Groen – Redelijk en meewerkend gedrag

Als onderwijsprofessional geef je regelmatig uitleg over theorie, oefeningen, de schoolregels, de voortgang, enzovoorts. In dat geval ben je aan het ‘zenden’ op het niveau van de ‘vakinhoud’. Als de leerling op dat moment ook redelijk is, verloopt het contact soepel en luistert de leerling gewoon en/of doet actief mee in de les.

Uiteraard wil je in de meeste situaties bereiken dat de leerling (weer) redelijk is en meewerkt. Want dan kun je je richten op het overdragen van je vakinhoud.

Groen – De uitzondering willen

Soms komt het voor dat leerlingen iets willen dat niet mogelijk is. Of andersom: dat jij wilt dat zij iets gaan doen, terwijl zíj dat niet willen. Wanneer er een tegenstelling in wensen is, komen leerlingen bijna altijd voor hun eigen wens op. Overigens geldt dit niet alleen voor leerlingen; het is normaal menselijk gedrag. Er is nog geen emotie of agressie, maar wel vaak discussie vanuit ratio omdat ze een uitzondering willen.

Gedrag van de leerling

In dit soort gevallen hoor je vaak een “Ja, maar…” gevolgd door tegenargumenten. Het is belangrijk om te beseffen dat het prima is dat de leerling iets anders wil, daarvoor opkomt en om een uitzondering vraagt.

Doel van de onderwijsprofessional

Uiteraard kun je – als dat mogelijk is – tegemoetkomen aan de wensen van de leerling. Soms kan het echter niet en wil je standvastig zijn. Door de leerling duidelijkheid te geven met behoud van de relatie, voelt hij jouw standvastigheid en voorkom je onnodige discussie. Het is namelijk juist de discussie die leidt tot een verhoogde spanning of irritatie. Hieronder zie je twee voorbeelden hiervan.

Voorbeeld 1
Leerling: “Kunnen we vandaag iets eerder stoppen alstublieft?”
Leraar: “Dat gaat niet lukken, we hebben namelijk nog veel te doen.”
Leerling: “Ja, maar ik heb straks voetbaltraining en dan kom ik te laat! Dan zet de trainer me zaterdag aan de kant tijdens de wedstrijd…”
Leraar: “Nou, hij zal het vast begrijpen als je direct uit school komt.”
Leerling: “Nee, echt niet! Hij is superstreng! Aah, voor één keertje??”
Andere leerling: “Ja, ik zou het ook wel fijn vinden om een bus eerder te pakken! Dat scheelt me een half uur.”

Voorbeeld 2
Conciërge: “Niet eten en drinken in de gang alsjeblieft.”
Leerling: “Ja, maar ik let toch op. Ik ga niet morsen hoor.”
Conciërge: “Dat kan, maar je weet ook wat de regels zijn…”
Leerling: “Ja maar, ik heb vanochtend niet kunnen eten. Als ik voorzichtig doe is het toch prima…?”
Conciërge: “Dan moet je straks in de pauze eten.”
Leerling: “Ja, zolang kan ik echt niet wachten hoor…”

Belangrijke aandachtspunten

Voorkom onnodige discussie

Vaak duurt deze fase te lang en ontstaat er een discussie. Dat komt in veel gevallen doordat de professional onbewust de discussie op gang houdt door zelf te blijven argumenteren. Het argument “Ja, maar je weet wat de regels zijn” leidt zelden tot begrip bij een leerling. Elk argument van jouw kant is in deze fase een voorzet voor de leerling om te reageren en het argument onderuit te halen.

Herhaal, vat samen en laat stiltes vallen

Wat kun je dan wel doen? In eerste instantie heb je vaak al een motivatie gegeven. Het ge-ja-maar dat hierop volgt, is de leerling die voor zichzelf opkomt en argumenten aandraagt om een uitzondering te krijgen. Nu is het effectief om aan te tonen dat je de leerling hebt gehoord. Dit doe je door de wens van de leerling en het waarom ervan samen te vatten, opgevolgd door een herhaling van jouw standpunt. Belangrijk is dat je vervolgens een stilte laat vallen, in plaats van een voorzet in de vorm van een argument.

Voorbeeld 1
Leraar: “Ik weet dat je eerder wilt stoppen om je voetbaltraining te halen, en toch moet ik je teleurstellen. We gaan het hele uur gebruiken.”

Voorbeeld 2
Conciërge: “Ondanks dat je vanochtend nog niets hebt gegeten en dat je voorzichtig zult doen, wil ik echt dat je het eten nu in je tas stopt.”

Oranje – Emotioneel gedrag

Emoties hebben we allemaal, dus uiteraard mogen leerlingen hun emoties uiten. Het gevolg van die emoties is dat de leerling op dat moment minder redelijk is en daardoor minder goed kan luisteren. Hoe groter de emotie, hoe minder redelijk iemand is.

Soms reageren leerlingen emotioneel naar aanleiding van de vorige fase (een uitzondering willen). Ze zijn bijvoorbeeld teleurgesteld of boos over het feit dat ze iets niet krijgen. Soms is er thuis iets gebeurd en komen ze al emotioneel op school.

Gedrag van de leerling

Door (hoofd)emoties als boosheid, angst en/of verdriet lukt het een leerling in deze fase niet om redelijk te zijn. Er zijn natuurlijk verschillende gradaties van emotie. Van licht geïrriteerd tot woedend, van onzeker en zenuwachtig tot wanhopig, van teleurgesteld tot een huilbui.

De leerling is soms gericht is op zichzelf. In dat geval hoor je vaak het woordje “ik”. Soms richt de leerling zich op de organisatie. In dat geval hoor je vaak kritiek op de school en de regels en hoor je vaak het woordje “jullie”. Vaak is het ook een combinatie van de twee.

Voorbeeld 1 (ik)
Leerling (bedroefd): “Echt!? Weer een onvoldoende!? Ja, laat maar zitten hoor… Pfff, ik heb echt mijn best gedaan… en nog steeds heb ik een onvoldoende! Ik kan het gewoon niet!”

Voorbeeld 2 (jullie)
Leerling (boos): “Dat is toch belachelijk! Waar slaan die regels op! We mogen ook nooit wat… Het lijkt hier wel een gevangenis!”

Voorbeeld 3 (ik en jullie gecombineerd)
Leerling (geïrriteerd): “Ik kan er toch ook niets aan doen dat die bus te laat was! Ja, lekker hoor, het is niet mijn fout en dan mag ik me toch gaan melden. Wat een rotschool!”

Doel van de onderwijsprofessional

Aangezien de leerling minder redelijk is en minder goed kan luisteren, is jouw doel in deze fase om de emotie van de leerling omlaag te brengen. Als de emotie genoeg is gezakt, kun je weer verder op het niveau van redelijkheid.

Belangrijke aandachtspunten

Geef ruimte aan emotie

De emotie laten zakken, kun je bereiken door ruimte te geven aan die emoties. Als je de emoties van de leerling serieus neemt en er oprecht aandacht aan besteedt, voelt de leerling zich serieus genomen waardoor de emotie afneemt.

Herhaal en vat samen

Opmerkingen zoals “Ik hoor wat je zegt” of “Ik snap het” zijn soms té gemakkelijk. Laat merken dat je geluisterd hebt door de emotie te benoemen, belangrijke zaken te herhalen of samen te vatten en door te vragen. Hiermee voorkom je ook dat de ander in herhaling valt. Daarnaast is het tonen van empathie en begrip ook effectief.

Voorbeeld 1
Leraar: “Volgens mij heb je het even helemaal gehad. Ik kan me voorstellen dat het een teleurstelling is, helemaal als je er keihard voor hebt geleerd…”

Voorbeeld 2
Leraar: “Ik zie dat je er helemaal klaar mee bent… Dus je voelt je als een kleuter behandeld en eigenlijk word je gek van al die regels…”

Biedt een time-out

Soms heb je in de klas niet genoeg tijd om voldoende aandacht te besteden aan de emotie van een leerling. De klas is aan het wachten en je wilt voorkomen dat je de aandacht van de andere leerlingen kwijtraakt. Een andere reden kan zijn dat de leerling zich bekeken voelt door de klasgenoten en het niet fijn vindt om het openlijk te bespreken. In die gevallen kan het effectief zijn om de leerling een time-out te bieden.

Voorbeelden van een time-out

Leraar: “Ik weet dat je boos bent… Ik wil het er graag met je over hebben. Na de les kom ik even naar je toe…”

of

Leraar: “Ik zie dat je er helemaal klaar mee bent… Ga anders even iets drinken en dan kom je over 5 minuten terug…”

Laat stiltes vallen

Laat een stilte vallen, nadat je aandacht hebt gegeven. Een veelvoorkomende valkuil is dat je te snel naar de inhoud gaat, bijvoorbeeld door te zeggen “Ik snap het, maar je weet wat de regels zijn”. In dit geval reageert de leerling waarschijnlijk alleen op de ‘stomme’ regels (ná de komma) en sneeuwt jouw begrip (vóór de komma) daarmee onder.

Aandacht geven en begrenzen

Soms uiten leerlingen hun emoties hard of grof. Bijvoorbeeld door te schreeuwen of ziektes, gevloek en krachttermen te gebruiken in hun spreektaal. Het kan dan helpen door aandacht voor de emotie te combineren met het begrenzen van de manier waarop de leerling die emotie uit. Bijvoorbeeld: “Ik merk dat je hartstikke boos bent. Tegelijkertijd praat je zo hard, dat ik niet goed naar je kan luisteren. Ik wil dat je daar rekening mee houdt. Ik zie wel dat het van alles bij je losmaakt .”

Rood – Grensoverschrijdend en/of agressief gedrag

Wanneer de reactie van de leerling te ver gaat, spreken wij van grensoverschrijdend of verbaal agressief gedrag.

Het lastige is dat het gedrag voor iedereen op een ander moment te ver gaat. Het gevolg hiervan kan zijn dat collega’s verschillend reageren op hetzelfde gedrag en hierin dus niet een lijn trekken. Dit geeft vervolgens weer onduidelijkheid en is de bron van meer lastig gedrag.

Ook tussen collega’s onderling kan dit leiden tot meer spanning. Het is daarom van belang om schoolbreed één lijn te trekken en daarover afspraken te maken. Het is daarbij cruciaal dat onderwijspersoneel zich gesteund voelt door de teamleider, directie, enzovoorts. Een manier om dit bespreekbaar te maken, is het spelen van het spel Gedragen Gedrag.

Daarom is het belangrijk dat je het gedrag feitelijk bekijkt, zodat je het vroegtijdig herkent. Dit heeft verschillende voordelen. Aangezien je nog niet persoonlijk bent geraakt, heb je minder last van eigen spanning. Je kunt daardoor gemakkelijker optreden en het kost je minder energie. Omdat je er vroeg bij bent is het ook voor de leerling gemakkelijker om te stoppen. Voor iemand die net begint met grensoverschrijdend (agressief) gedrag te vertonen, is het immers een kleinere stap terug. Daarnaast leidt dit tot meer eenduidigheid in de reactie van het team en dit heeft een preventieve werking.

Gedrag van de leerling

De leerling richt zich bij grensoverschrijdend en/of agressief gedrag op jou of op een ander individu. Het is op de persoon gericht. Dit kan gaan in de vorm van bijvoorbeeld uitschelden, beledigen, kleineren, beschuldigen, discrimineren, dwingen, commanderen, intimideren of bedreigen.

Voorbeeld 1
Leerling: “U bent tof, maar die assistent ofzo kan er niks van… Zij is echt dom.”

Voorbeeld 2
Leerling (tegen een jonge leraar): “Eerlijk, jij ziet er wel goed uit hoor. Dat mag ik gewoon zeggen toch!? Van jou wil ik altijd wel les!! De ogen willen ook wat toch… Haha, kijk haar rood worden!”

Voorbeeld 3
Leerling: “Donder op man, jij bent mijn vader niet! Fokking klootzak.”

Doel van de onderwijsprofessional

Jouw doel is om grenzen te stellen en dit gedrag zo snel mogelijk te stoppen. Als het gedrag stopt, kun je in sommige gevallen de leerling nog een kans geven. In andere gevallen is het gedrag zó grensoverschrijdend, dat je de leerling op dat moment geen kans meer kunt geven. Dan stuur je de leerling de klas uit om zich te melden.

Belangrijke aandachtspunten

Gedragen gedrag

Bespreek met uw collega’s welke vormen van gedrag het team als grensoverschrijdend bestempelt. Spreek af hoe het team hierop reageert. Welke varianten willen jullie begrenzen? Bij welke varianten sturen jullie de leerling gelijk weg? Door hier afspraken over te maken, ontstaat er een lijn binnen het team, en ontstaat er eenduidigheid in jullie optreden. Zie voor ondersteuning het spel Gedragen Gedrag.

Baken de ruimte af

Waar je bij emotioneel gedrag ruimte geeft, is het bij grensoverschrijdend (agressief) gedrag juist effectief om de ruimte af te bakenen. Daarvoor kun je het onderstaande stappenplan gebruiken:

  1. De grens aangeven:
    • Benoem het gedrag concreet/feitelijk
    • Benoem het effect op jou
    • Benoem de grens (vanuit de ik-boodschap)
    • Kijk of het gedrag stopt. Stopt het niet?
  2. Voor de keuze stellen:
    • Kijk of het gedrag stopt. Stopt het nog steeds niet?
  3. Consequentie uitvoeren.

Wees duidelijk en feitelijk

Vaak benoemen mensen bij het aangeven van grenzen het gedrag niet duidelijk. Dan gebruiken mensen woorden als ‘normaal’, ‘fatsoenlijk’, ‘onbeschoft’ of ‘de toon bevalt me niet’. Hierdoor krijgt de leerling ruimte voor discussie. Handiger is om het gedrag feitelijk te benoemen. Bijvoorbeeld: “Je scheldt me uit” of “Je maakt het nu persoonlijk”. Hoe feitelijker, hoe duidelijker.

Hanteer de ik-boodschap

Sluit niet af met een vraag, zoals: “Wil je daarmee ophouden?” Dit biedt de leerling ruimte om door te gaan met discussiëren.

Dwingend toespreken, is ook niet altijd handig. Met een zin als “Jij moet daarmee stoppen, en anders kun je de les verlaten” schiet het door en ben je zelf aan het dwingen en dreigen. Sommige leerlingen ervaren dit als gezichtsverlies en gaan als reactie daarop juist escaleren.

Vermijd dit soort reacties door de ik-boodschap te hanteren:

Voorbeeld 1 (grens aangeven)
Leraar: “Wacht even, dit vind ik niet kunnen… Je zegt dat mijn collega er niets van kan en dom is… Dat soort uitspraken wil ik niet meer horen van je.”

Voorbeeld 2 (grens aangeven)
Leraar: “Ik ga je onderbreken… Je maakt nu allerlei opmerkingen over mijn uiterlijk en die gaan me echt te ver, dus ik wil dat je daarmee stopt.”

Voorbeeld 3 (voor de keuze stellen)
Leraar: “Nu ga je door met het maken van persoonlijke opmerkingen. Ik wil heel duidelijk zijn. Als je verdergaat met die opmerkingen, dan kun je je gaan melden. Of je stopt ermee en dan mag je blijven zitten. Jij mag het zeggen.”

Blijf goed kijken naar het effect van uw optreden

Vaak zul je zien dat als je grensoverschrijdend of agressief gedrag hebt begrensd, de leerling teruggaat naar de onderliggende emotie. In dat geval kun je ook schakelen van het aangeven van de grens naar het aandacht hebben voor de emotie.

Rood – Gewelddadig gedrag

Bij gewelddadig gedrag gaat het om gedrag waarbij de veiligheid in het gedrang is gekomen. Denk bijvoorbeeld aan fysiek geweld of het dreigen met wapens. Dit geweld kan op jou gericht zijn, maar vindt vaak ook onderling tussen leerlingen plaats (zoals vechtpartijen).

Dit artikel richt zich op alle vormen van verbale weerstand, waarbij de veiligheid (nog) geen gevaar loopt. We gaan dus niet verder op dit blok in. Helaas is er ook niet één hoofdvaardigheid die je kunt inzetten om de veiligheid te waarborgen. Dat hangt volledig van de situatie af. Het waarborgen van je eigen veiligheid, die van je collega’s en van de leerlingen is prioriteit. Jouw doel is om de schade zoveel mogelijk te beperken.

Agressietool en videotoelichting

Bij dit artikel ontwikkelden wij ook een oefening: Agressie en boosheid: één pot nat? Omgaan met lastig gedrag. Meer over deze tool vertelt Lynn Louwe, medewerker van School & Veiligheid in deze videotoelichting:


Vragen en advies

De informatie in dit artikel is bedoeld om je te ondersteunen in het herkennen van verschillende vormen van lastig gedrag, je doelen die daarmee gepaard gaan en je vaardigheden die de grootste kans op succes geven.

Tegelijkertijd is de informatie niet compleet. In de praktijk sta je vaak tegenover een groep leerlingen, waarbij verschillende leerlingen verschillende vormen van gedrag vertonen, van redelijk tot erg emotioneel. Hoe ga je om met de dynamiek van een groep? Soms zijn er vechtende leerlingen die je uit elkaar wilt halen. Hoe doe je dit op een professionele en verantwoorde manier, zonder er blind tussen te springen? Hoe reageer je als het gevaarlijk wordt? Er valt dus meer te vertellen over het omgaan met lastig gedrag. Als je meer informatie wilt dan kun je contact opnemen met de helpdesk.


Dit artikel is ontwikkeld in samenwerking met Deniz Dogan van DDACT Training & Advies.

Bron:  Omgaan met lastig gedrag van leerlingen in de klas – School en veiligheid

Langste proefproject rond verkorte werkweek overweldigend succes.

Het langste proefproject ooit rond verkorte werkweek is  een “overweldigend succes” in IJsland.

De resultaten van het langste experiment tot nu toe rond een kortere werkweek zijn gepubliceerd. Het proefproject vond plaats in IJsland en overspande de periode van 2015 tot 2019. “Een overweldigend succes”, noemt onderzoeksdirecteur van de onafhankelijke Britse denktank Autonomy de verkorte werkweek.

IJsland mag zich al jaren naast de Scandinavische landen Zweden, Noorwegen, Denemarken en Finland zetten qua sociale voorzieningen voor de burgers, zoals een sterk gezondheidssysteem en betaald ouderschapsverlof. Maar de IJslandse burgers moesten daar wel meer uren voor kloppen dan die in de andere genereuze landen. Dat kwam de werklevensbalans niet ten goede.

Ook Spanje wil een  vierdagenwerkweek.

Er werd een proefproject opgezet dat liep van 2015 tot 2019. Het ging om meer dan 2.500 personeelsleden van de hoofdstad Reykjavik en van de nationale regering, goed voor meer dan 1 procent van de actieve bevolking in IJsland. De deelnemers uit verschillende takken van de publieke sector – en onder wie ook managers –  gingen van een werkweek van 40 uren naar een van 35 of 36 uren, zonder loonverlies. Niet iedereen had een 9-to-5-job, sommigen hadden onregelmatige uren.

De resultaten van het grootschalige proefproject blijken nu in de lijn te liggen van die van vorige studies: iedereen voelde zich gelukkiger, gezonder en productiever. “Een overweldigend succes”, vat Will Stronge het samen. Hij is onderzoeksdirecteur van denktank Autonomy, dat samen met de IJslandse Association for Sustainability and Democracy (Alda) de onderzoeksresultaten publiceerde. “Dit toont aan dat de publieke sector klaar is om pionier te zijn op het gebied van kortere werkweken, en er kunnen lessen worden getrokken voor andere overheden”, voegt Stronge eraan toe. Zowel voor de stadsdiensten van Reykjavik als voor de nationale overheid bleek de operatie bovendien kostenneutraal.

Godsgeschenk

De productiviteit bleef stabiel of ging zelfs naar boven, ondanks de minder gepresteerde uren. Het personeel zat beter in zijn vel, ervoer minder stress en was minder gevoelig voor een burn-out. De werklevensbalans zat ook een pak beter, omdat er meer tijd was voor klusjes, hobby’s, huishoudelijk werk en familie. “Het was een gift uit de hemel”, citeert het verslag een manager uit Reykjavik. “Ik vind het heel tof.” Zowel de leidinggevenden als het personeel vonden het experiment een succes. Er werd efficiënter omgesprongen met de werktijd. Vooral vergaderingen werden vaak ingekort of gewoon vervangen door e-mails om tijdverspilling te vermijden.

Het onderzoek bleef geen dode letter. De vakbonden gingen aan het onderhandelen en sinds 2019 heeft, volgens het rapport, 86 procent van de actieve bevolking in IJsland, inmiddels effectief een kortere werkweek of minstens recht daarop. “De IJslandse weg naar een verkorte werkweek vertelt ons dat het niet alleen mogelijk is om in moderne tijden minder te werken, maar dat ook progressieve verandering mogelijk is”, zegt Alda-onderzoeker Gudmundur D. Haraldsson.

Uit eerdere studies en experimenten kwamen ook al de voordelen van minder werkuren per week naar voren. In Spanje en bij Unilever in Nieuw-Zeeland lopen er nog proefprojecten. “We moeten doorgaan op deze trip”, aldus het IJslandse parlementslid Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir. “De volgende stap lijkt mij de werktijd te verminderen tot 30 uur per week.”   Bron: HLN

Marketing in de nieuwe economie

Marketing in de nieuwe economie

Handleiding voor het creëren van échte waarde
Referentie: 9789085601142

Dit boek biedt praktijkvoorbeelden en eenvoudige stappen om in de nieuwe economie te werken aan het creëren van échte waarde, zowel in het bedrijfsleven als in de maatschappij.

Vraag jij jezelf weleens af hoe opvattingen over de economie het werk van de marketeer beïnvloeden? Wie in de maatschappij en de politiek rondkijkt, ziet iets opvallends: onze honderd jaar oude ideeën over de economie zijn aan het veranderen. Aannames over de economie worden ter discussie gesteld.

Kan onze economie wel onbeperkt blijven groeien?
Draagt onze economie wel voldoende bij aan een groei in welzijn?
Profiteert iedereen voldoende van de groei in welvaart?
In Marketing in de nieuwe economie legt Marco Kuijten de link tussen onze opvattingen over de economie en het werk van de marketeer. De opkomst van de nieuwe economie heeft het economieonderwijs op hogescholen en universiteiten al beïnvloed, nu is het tijd voor het marketingonderwijs. Marketingstudenten leren te weinig over de rol die marketing speelt in de maatschappij. Maar vergis je niet! Dit boek is geen economieboek. Het gaat over marketing en haar taak: het creëren van waarde.

Het boek is gericht op studenten en young professionals die invulling willen geven aan hun werk als marketeer in een nieuwe economie.

Marco Kuijten durft vraagtekens te plaatsen bij de relevantie van marketing, maar geeft ook oplossingen voor hoe het anders kan. Met behulp van praktijkvoorbeelden en een aantal eenvoudige stappen kunnen marketeers werken aan het creëren van échte waarde en zo weer relevant worden. Zowel in het bedrijfsleven als in de maatschappij.

Veel bedrijven kampen met aanwervings- en toeleveringsproblemen.

Het omzetverlies als gevolg van de coronacrisis is voor de Belgische bedrijven afgenomen van 10 % in mei tot 8 % in juni. De verbetering is vooral opmerkelijk voor de horecabedrijven, wat uiteraard te maken heeft met de heropening ervan. Ook de andere indicatoren wijzen op een afnemende corona-impact op de Belgische economie. Dat blijkt uit de laatste reguliere ERMG-enquête, die begin vorige week bij Belgische bedrijven werd gehouden. Daartegenover staan wel belangrijke problemen aan de aanbodzijde, die het herstel kunnen drukken. Zo blijven de spanningen op de arbeidsmarkt aanzienlijk, vooral in het Vlaamse Gewest. Daarnaast rapporteert één op de twee bedrijven dat de toeleveringen matig tot ernstig verstoord zijn.

Begin vorige week hielden verscheidene federaties die de ondernemingen en de zelfstandigen vertegenwoordigen (BECI, NSZ, UCM, UNIZO, UWE en VOKA), een nieuwe ERMG-enquête. Dat initiatief wordt gecoördineerd door de NBB en het VBO. Het was de tweeëntwintigste en laatste in een reeks enquêtes die sinds maart 2020 worden gehouden om na te gaan welke impact de coronacrisis en de beperkende maatregelen hebben op de economische bedrijvigheid en op de financiële gezondheid van de ondernemingen. Aan deze enquête namen minder ondernemingen (1 936) deel dan gewoonlijk. Dat vergroot enigszins de foutenmarge van de resultaten, die nog meer dan anders met voorzichtigheid moeten worden geïnterpreteerd.[1]

De omzet en de omzetverwachtingen herstelden verder in juni

Rekening houdend met de bedrijfsgrootte en de toegevoegde waarde van de sector, meldden de vorige week ondervraagde bedrijven dat hun omzet nog 8 % lager ligt dan normaal. Dit is een verbetering met twee procentpunt in vergelijking met de enquête van mei en het beste resultaat sinds het begin van de crisis.

De omzetverbetering in juni deed zich voor in de meeste sectoren en is het gevolg van de verbeterde gezondheidssituatie en de afbouw van een aantal beperkende maatregelen. Ze was veruit het grootst in de horeca, waar het omzetverlies meer dan halveerde van bijna 70 % in mei tot 30 % in juni. Terwijl de omzet in mei na de heropening van enkel de terrassen nog niet substantieel was verbeterd (mogelijk door het slechte weer), zorgde de heropening van de binnenruimtes in juni wel voor een groot herstel. De omzet verbeterde tijdens de maand juni in mindere mate ook in de andere zwaar getroffen bedrijfstakken, met name de reisbureaus, het wegvervoer van personen, de luchtvaart, de niet-medische contactberoepen en de sector kunst, evenementen en recreatie. Vervolgens zette het geleidelijke omzetherstel zich in de meeste andere bedrijfstakken voort, zodat deze bijna het niveau bereiken dat ze zonder de coronacrisis zouden hebben behaald. Enkel in de voedings- en niet-voedingswinkels verslechterde de omzet, maar dat is mogelijk te wijten aan compositie-effecten in de steekproef.

Ook de omzetverwachtingen voor 2021 zijn verder verbeterd met 2 procentpunt tot 6 % onder het niveau dat zonder de coronacrisis zou zijn behaald. Aangezien die verwachtingen betrekking hebben op het volledige jaar 2021 en het omzetverlies in de eerste jaarhelft met een gemiddelde van 10 % nog aanzienlijk slechter was, kunnen we afleiden dat de bedrijven een sterke groei verwachten tijdens de tweede jaarhelft. Voor 2022 bleven de omzetverwachtingen stabiel op zowat 3,5 % onder het niveau dat zonder de coronacrisis zou zijn bereikt, maar voor de reisbureaus en de horeca werden ze veel gunstiger. Dat cijfer blijft wel wijzen op een persistente coronaschade aan het economische weefsel.

Ook het faillissementsrisico en de werkgelegenheidsindicatoren zijn in juni sterk verbeterd.

De andere indicatoren verbeteren eveneens en tonen de afnemende impact van de coronacrisis. Zo is het faillissementsrisico voor de tweede opeenvolgende maand sterk gedaald. Het percentage respondenten dat verwacht in de komende zes maanden failliet te gaan, daalde van 4,8 % in april tot 4,0 % in mei en 3,2 % in juni. Ook de bezorgdheid over de gevolgen van de huidige situatie voor de bedrijfsactiviteiten, gemeten op een schaal van 1 (weinig bezorgd) tot 10 (zeer bezorgd), is opnieuw gedaald, van 5,6 in mei tot 5,3 in juni.

Nadat het gedurende acht maanden op een vrijwel constant niveau van zowat 45 % was gebleven, nam het percentage werknemers dat voltijds op de werkplek werkt, in juni fors toe tot 56 %. Dat stemt overeen met het niveau van vorige zomer, toen de beperkende maatregelen in verband met de eerste golf van de epidemie waren versoepeld. Deze stijging is enerzijds te verklaren door een daling van zowel het fulltime telewerk (van 27 % in mei tot 22 % in juni) als het parttime telewerk (van 19 % in mei tot 16 % in juni), en anderzijds door de sterke daling van het aandeel van de tijdelijk werklozen (van 5 % in mei tot 2 % juni).

Daarnaast zijn ook de arbeidsmarktindicatoren in juni verbeterd. Terwijl in mei een nettotoename van de werkgelegenheid in de private sector met 22 000 werknemers werd verwacht, bedraagt de in juni verwachte werkgelegenheidsgroei 46 000 werknemers. Deze cijfers hebben evenwel betrekking op aanwervingsintenties, die zonder geschikte kandidaten wellicht niet volledig in nieuwe banen kunnen worden omgezet; in dat verband nopen de antwoorden op de vragen over aanwervingsmoeilijkheden tot enige voorzichtigheid.

Bedrijven melden grote aanwervingsmoeilijkheden, vooral doordat er onvoldoende kandidaten zijn

Uit de enquêteresultaten van mei was al gebleken dat de bedrijven veel grotere moeilijkheden ondervonden dan gewoonlijk om nieuw personeel te vinden. Dat wordt bevestigd in deze enquête waarin opnieuw werd gepeild naar de aanwervingsmoeilijkheden, met een focus op bedrijven die de voorbije zes maanden wilden aanwerven (60 % van de bedrijven). Minder dan één op vijf van deze ondernemingen had de voorbije zes maanden geen problemen om geschikt personeel in dienst te nemen. Dat percentage is lager voor Vlaanderen (15 % van de bedrijven) dan voor Wallonië (24 %) en Brussel (28 %).

De belangrijkste problemen die de aanwerving belemmeren zijn dat er gewoon onvoldoende kandidaten waren (gerapporteerd door 55 % van de bedrijven) en dat de kandidaten niet beschikten over de vereiste competenties, zoals technische vaardigheden, ervaring en soft skills (45 % van de bedrijven). Andere factoren (zoals de specifieke coronaomstandigheden of het niet aanvaarden van de loonvoorwaarden of de werkomstandigheden) hadden een veel kleinere invloed. Opvallend is wel dat, naast het gebrek aan voldoende kandidaten, ook het niet aanvaarden van de loonvoorwaarden duidelijk meer werd aangehaald door Vlaamse ondernemingen dan door respondenten uit de andere gewesten. Dit kan er op wijzen dat de nationale loonvormingsmechanismen op gewestelijke verschillen stuiten.

In de enquête werd ook gevraagd naar de strategieën die de voorbije zes maanden vaker dan gewoonlijk werden aangewend om de personeelstekorten op te lossen. In de eerste plaats zeggen de bedrijven vooral een groter beroep te hebben gedaan op externe arbeidskrachten, via enerzijds consultants, freelancers, uitzendarbeid, jobstudenten of tijdelijke arbeidsovereenkomsten (28 % van de bedrijven) en anderzijds outsourcing naar een ander bedrijf (14 % van de bedrijven). Daarnaast leverden vele ondernemingen ook extra inspanningen om personeel aan te werven, door te zorgen voor verbeterde werkomstandigheden zoals flexibelere werktijden, telewerk en een aangenamere werkplek (21 % van de bedrijven), betere loonvoorwaarden aan te bieden (15 %), arbeidskrachten uit nieuwe geografische gebieden aan te trekken (8 %) en het woon-werkverkeer in het bedrijf zelf te organiseren (2 %). Tot slot zegt 20 % van de bedrijven dat ze meer dan gewoonlijk hebben ingezet op aanvullende opleiding en ontwikkeling van het bestaande personeel. Ook hier zijn er duidelijk verschillen tussen de gewesten. Vooral Vlaamse ondernemingen hebben met name betere loonvoorwaarden aangeboden (of moeten aanbieden) en arbeidskrachten uit nieuwe geografische gebieden aangetrokken, terwijl vooral Brusselse bedrijven zorgden voor betere werkomstandigheden en het woon-werkverkeer zelf organiseerden.

Toeleveringsproblemen blijven belangrijk, maar leiden niet tot een verplaatsing van de bevoorradingsketens

Het aandeel van de bedrijven met toeleveringsproblemen is sinds begin dit jaar sterk toegenomen. Van de ondernemingen die afhankelijk zijn van toeleveringen (twee derde van de bevraagde ondernemingen), stelt de helft dat hun toeleveringen deze maand matig of zwaar verstoord zijn; dat zijn er evenveel als in de enquête van mei. De meest getroffen bedrijfstakken zijn de groothandel, de niet-voedingswinkels, de bouwnijverheid en de industrie. De meest vermelde redenen voor die bevoorradingsproblemen zijn tekorten aan de leverancierszijde (gemeld door 71 % van de respondenten met toeleveringen) en transportproblemen (28 % van de respondenten met toeleveringen).

De gemelde problemen met de bevoorradingsketen gaan gepaard met sterk gestegen inputkosten. Voor de meeste sectoren die rechtstreeks door dergelijke problemen worden getroffen, liggen de inputkosten zelfs nog hoger dan in mei: gemiddeld 17 % hoger dan normaal in de verwerkende nijverheid (tegen 14 % in mei), 17 % hoger dan normaal in de landbouw (tegen 11 % in mei) en 14 % hoger dan normaal in de groothandel (tegen 11 % in mei).

In de enquête van juni werd ook gepeild naar de locatie van de leveranciers vóór de coronacrisis en op dit moment, alsook naar de verwachtingen voor de toekomst. De verdeling van de locatie van de leveranciers vertoonde zeer weinig variatie tussen de drie geanalyseerde periodes: rekening houdend met de bedrijfsgrootte nemen Belgische leveranciers gemiddeld 61 % van de leveringen voor hun rekening en die uit de buurlanden (Frankrijk, Duitsland, Nederland en Luxemburg) 14 %. De industrie, de groothandel en de niet-voedingswinkels zijn uiteraard sterker afhankelijk van leveranciers die verder weg gevestigd zijn, maar ook voor die sector lijkt de al opgetekende en verwachte weerslag van de coronacrisis op de locatie van de leveranciers zeer beperkt te blijven.

Het toegenomen gebruik van online verkoopkanalen zal de komende jaren nog verder stijgen

Door de beperkende maatregelen ten gevolge van de gezondheidscrisis moesten heel wat ondernemingen hun digitaliseringsstrategie plots versnellen. In de enquête van juni werd in dat kader gepeild naar het veranderende gebruik van diverse verkoopkanalen (vóór de crisis, nu, en de verwachtingen voor de komende twee jaar).

In de detailhandel ligt het huidige gebruik van online verkoopkanalen veel hoger dan vóór de crisis en de komende twee jaar zal het nog verder toenemen. Het percentage bedrijven dat mobiele apps aanwendt als verkoopkanaal, zou ten opzichte van de periode vóór de crisis binnen de twee jaar vervijfvoudigen tot 9 % van de bedrijven. De handel via online marktplaatsen zou verdubbelen tot 9 % en het gebruik van een eigen webwinkel en sociale media zou met de helft toenemen tot 60 %. Anderzijds zou het aandeel van de detailhandelaars die via een fysieke winkel verkopen, in dezelfde periode vrijwel niet afnemen en ongeveer 95 % blijven belopen. De sterke toename van de online verkoopkanalen en het behouden van de traditionele verkoopkanalen gelden bovendien ook voor de andere bedrijfstakken in de Belgische economie. Bron: Nationale Bank

111.000 meer werklozen in eerste kwartaal

In het eerste kwartaal van 2021 waren er 111.000 minder mensen aan de slag dan in dezelfde periode een jaar eerder. Het gaat vooral om mensen die lang tijdelijk werkloos zijn. Dat blijkt dinsdag uit gegevens van statistiekbureau Statbel.

Statbel rapporteert voor het eerst de werkgelegenheids- en werkloosheidscijfers op basis van de definities van het Internationaal Arbeidsbureau (IAB). Dat is een gevolg van een Europese beslissing om de resultaten tussen landen beter te kunnen vergelijken. Dat wie langer dan drie maanden tijdelijk werkloos is, voortaan bij de werklozen of inactieven wordt gerekend, is een van de belangrijkste wijzigingen.

Op basis van de nieuwe berekening blijkt dat 69 procent van de 20- tot 64-jarigen in België in het eerste kwartaal van dit jaar aan het werk was. De officiële werkgelegenheidsgraad daalt daarmee in alle gewesten, maar vergelijken met vorige kwartalen is door de nieuwe werkwijze moeilijk. Worden de tijdelijk werklozen zoals voorheen wel bij de werkenden gerekend, dan blijft de werkgelegenheidsgraad stabiel (70,1 procent). Alleen in Wallonië blijft er ook met de meer vergelijkbare werkwijze een daling.

De werkloosheidsgraad van 15- tot 64-jarigen komt met de nieuwe werkwijze uit op 6,7 procent. Dat is 0,9 procentpunt meer dan het laatste kwartaal van 2020. Wordt er meer zoals in het verleden gerekend, dan bedraagt de werkloosheidsgraad 6,5 procent.

In absolute aantallen waren er in vergelijking met de eerste drie maanden van 2020 zowat 111.000 mensen minder aan het werk in het eerst kwartaal van dit jaar. De meesten van hen – 80.000 – zijn mensen die meer dan drie maanden tijdelijk werkloos zijn en voor het eerst dus bij de werklozen of inactieven worden gerekend.

Bij de horeca – een van de hardst getroffen sectoren door de coronacrisis – daalde het aantal werkenden niet verbazend het sterkst, met 40,4 procent. Ook binnen onder meer de ‘overige diensten’, waaronder met name de contactberoepen vallen, nam het aantal werkenden sterk af (-19,9 procent). Bron: Statbel