by admin | aug 5, 2024 | Varia
Cohousing is relatief nieuw in het woonaanbod voor ouderen. Sociaal.Net ging op bezoek bij De Notenkraker in Leuven, waar zeventien mensen een appartement bewonen en gemeenschappelijke ruimtes delen. “Het is soms best heftig om met zoveel mensen samen te wonen.”
Langer thuis
De tijd dat het klassieke woonzorgcentrum de enige woonvorm was voor ouderen is voorbij. De voorbije twintig jaar werd al sterk ingezet op de bouw van assistentiewoningen of op langer thuis blijven met behulp van thuishulp.
Maar dat zijn niet de enige woonoplossingen. Steeds vaker duiken er in Vlaanderen cohousingprojecten op voor ouderen: bewoners hebben elk hun eigen woning, maar delen enkele gemeenschappelijke ruimtes, zowel binnen als buiten.
Samen leven
Abbeyfield is een cohousingspeler die al enkele jaren actief is in Vlaanderen. Deze vzw zet kleinschalige cohousingprojecten op voor 55-plussers. In Leuven en Gent werden al Abbeyfieldhuizen gerealiseerd. In Malle wordt momenteel een huis gebouwd en in Aalst wordt de mogelijkheid voor een Abbeyfieldhuis onderzocht.
Het woonconcept komt overgewaaid uit het Verenigd Koninkrijk. In ons land zette Abbeyfield eerder voet aan wal in Wallonië en Brussel, waar vandaag respectievelijk vier en drie huizen zijn.
Medewerkers van Abbeyfield ondersteunen groepen ouderen doorheen de totstandkoming van een project. Ze helpen bij zowel de juridische, financiële en architecturale aspecten als de begeleiding van de groep op vlak van groepsvorming, het maken van praktische afspraken en conflictbeheersing.
Dit is nodig, want ook al heeft iedereen een eigen woning, de bedoeling is wel degelijk om voor een stuk ook samen te leven. “Toen ik er bijna tien jaar geleden voor het eerst over hoorde, was het een openbaring”, vertelt Lieve (82). “Het concept sprak me meteen aan: een combinatie van zelfstandigheid behouden en tegelijk gezamenlijk iets opbouwen. Dat er een zeker engagement gevraagd wordt, vind ik ook mooi.”
De Notenkraker
Lieve is een van de bewoners van Abbeyfieldhuis De Notenkraker in Leuven. Samen met bewoners Ilde, Lydia, Vera, Maria en Marleen ontvangt ze me in de gemeenschappelijke living van de nieuwbouw in het centrum van de stad. De aanpalende keuken is voorzien van grote tafels voor gezamenlijke activiteiten of familiefeesten.
Voor verschillende bewoners was cohousing al langer een droom, maar was het er nooit van gekomen. “Toen we jonger waren, speelden we met ons gezin al met het idee. Enkele keren is het zelfs heel concreet geworden, maar uiteindelijk kwam het nooit van de grond”, vertelt Ilde (73). “Toen ik over dit project hoorde dacht ik: ‘Je bent nu de zeventig gepasseerd, het is nu of nooit’.”
“Vroeger waren de cohousingprojecten vaak op de boerenbuiten, terwijl mijn man en ik nogal aan de stad gehecht zijn. Hier zitten we pal in het centrum”, zegt Vera (64). “Zelfstandig samenwonen en samen een huis beheren, het leek me een mooie uitdaging, iets dat ik echt nog wilde doen. Het is een boeiend avontuur. Zo wil ik graag oud worden.”
Leeftijdsmix
Sinds december 2019 wonen zeventien mensen in dertien appartementen. De vrouwen zijn in de meerderheid: slechts een derde van de bewoners zijn mannen. “De benjamin van de groep is 56. Er is ook iemand van 42, maar haar partner is 65”, vertelt Lieve, die zelf met haar 82 jaar de oudste is van de groep.
De variatie in leeftijd is dus groot. “Dat is belangrijk. Als er een appartement vrijkomt en we een nieuwe huurder zoeken, worden de kandidaten besproken op de bewonersraad. Daarbij houden we onder meer in de gaten dat we niet langzaam evolueren naar een groep met enkel hoogbejaarden.”
Gelijkheid tussen bewoners
De bewoners hebben in wel meer zaken inspraak. Een Abbeyfieldhuis wordt opgericht als vzw. Alle bewoners zijn lid van de vzw en enkele bewoners zitten ook in de raad van bestuur. “Elke bewoner draagt het project mee. We maken er deel van uit. Beslissingen worden niet boven onze hoofden genomen”, zegt Maria (68). “Daar zit een groot verschil met de klassieke ouderenzorg. We zijn zelfstandig. We zitten niet passief te wachten tot iemand ons helpt.”
Alle bewoners huren, onder andere om meer gelijkheid te hebben tussen de bewoners. De huurprijs is hoger naargelang de grootte van het appartement. Enkele appartementen worden aan sociaal tarief verhuurd. De prijzen variëren tussen 600 en 1.400 euro per maand. Dat omvat de huur, de omkadering door Abbeyfield Vlaanderen en een provisie van de gemeenschappelijke kosten.
In ruil krijgen de bewoners een modern appartement met eigen terras en toegang tot de gemeenschappelijke ruimtes: een stadstuin, dakterras, berging, living en keuken, toilet, gastenkamer, fietsenstalling en hobbyruimte waar ook de gemeenschappelijke wasmachines staan.
Geen juridisch kader voor cohousing
Vandaag is er geen juridisch kader voor cohousing voor ouderen. Het kader dat er het dichtst bij aansluit is dat van ‘groepen van assistentiewoningen’ maar ook daar zijn nog een aantal drempels om eigen beheer te kunnen realiseren.
Marleen (74) vertelt. “In klassieke assistentiewoningen betaal je een enorm bedrag voor zorg, of je die nu nodig hebt of niet. Hier betaal je enkel voor de zorg die je nodig hebt. Je moet dat wel individueel organiseren.”
Klassieke assistentiewoningen moeten een woonassistent aanstellen. “Bij ons wordt de rol van woonassistent om beurt een maand opgenomen door een andere bewoner”, vertelt Marleen. Ook het technisch beheer van het gebouw, dat elders vaak door een syndicus gebeurt, gebeurt door de bewoners.
Het zijn twee stevige besparingen die een slok op een borrel schelen. “Gelukkig, want als je dat allemaal moet uitbesteden, heeft dat impact op de huur en zou een heel aantal van ons hier niet kunnen wonen”, vertelt Vera. “Maar er komt wel wat bij kijken. Zo vereist het technisch beheer best wat knowhow. We hebben een warmtepomp, een ingewikkeld brandalarm en een elektronisch aangestuurde klimaatregeling. Per toeval hebben we enkele mensen in huis die hier kaas van gegeten hebben.”
Wonen doe je nooit alleen
Lydia (72) kwam jaren geleden de uitspraak ‘Wonen doe je nooit alleen’ tegen in een publicatie van Oikonde en kleefde die in haar agenda. “Dat idee is altijd in mijn hoofd blijven hangen. Alleen oud worden in een te grote gezinswoning vond ik geen optie. Ik begon meer te lezen over cohousing en na een infoavond was ik verkocht.”
Enkele maanden voor de coronapandemie uitbrak, trok Lydia samen met de andere bewoners in bij De Notenkraker. “Het contrast met hoe ik hiervoor woonde, kon niet groter zijn. In het begin kwam er heel veel op mij af. Nog niet alles stond op punt: kleine dingen in het gebouw waren nog niet in orde, afspraken over gemeenschappelijke taken moesten nog uitgewerkt worden. Daarnaast heb je ook nog je privébesognes.” “Maar”, vervolgt Lydia. “Het mooie is dat je zo’n dingen met elkaar kan delen.”
Lieve, die jarenlang alleen woonde, beaamt: “Anderen voelen zich kiplekker bij die drukte, ik was in het begin soms overmand door alles. Iedereen is daar anders in, en daar is niets mis mee. Maar uiteindelijk heb je steun aan elkaar. Dat is de rijkdom van met zoveel mensen samenwonen.”
De bewoners vertellen dat het even duurde voor iedereen zijn plaats vond. Er zijn veel verschillende taken te verdelen: boekhouding van de vzw, beheer van het e-mailadres, onderhoud van de tuin, de gemeenschappelijke aankopen… “Je moet je plek vinden in de groep”, zegt Lydia. “Het is een heel diverse groep, met veel verschillende talenten. En als je dat talent kan inzetten voor de groep is dat heel fijn. Het is uiteindelijk de bedoeling dat je dingen doet die je graag doet.”
Meer dan gebouw beheren
Het samenleven met de andere bewoners houdt dus wel meer in dan enkel samen het gebouw beheren. Elke voor- en namiddag is er een koffiemoment in de gemeenschappelijke leefruimte. Het staat de bewoners vrij of ze opdagen of niet. Ook tijdens de lockdown is dit koffiemoment blijven doorgaan.
Er worden ook activiteiten georganiseerd, zoals samen koken of een spontane barbecue. Door de pandemie zijn er voorlopig minder activiteiten kunnen doorgaan dan aanvankelijk de bedoeling was.
“Voordien dacht ik dat ik heel veel in de gemeenschappelijke ruimtes zou vertoeven en weinig in mijn appartement. Maar eigenlijk is het omgekeerd”, vertelt Maria. “Dat komt ook door corona. De uitdaging is nu om dit geen gewoonte te laten worden en te kijken hoe we deze ruimte vaker op een gezellige manier samen kunnen gebruiken.”
Evenwicht zoeken
De ene bewoner is meer thuis dan de andere. En niet iedereen heeft evenveel behoefte aan meer georganiseerde activiteiten. Voor sommigen mag het wat meer zijn, voor anderen is het nu al voldoende. Het is zoeken naar een evenwicht.
“Het is niet zoals in een woonzorgcentrum dat we enkel hier zijn en niet meer weg gaan”, zegt Marleen. “We springen op onze elektrische fiets en rijden overal naartoe. Mensen bezoeken vrienden en familie, gaan op vakantie of doen vrijwilligerswerk. En als je chronische aandoeningen hebt, komen daar nog een hele reeks dokters- en kinesistenbezoeken bij.”
De Notenkraker wil ook ingebed zijn in de buurt en zoekt contacten met de buurt. “Rond ons is een mix aan gebouwen: sociale woningen, studentenkoten, appartementen, gezinshuizen… Tijdens het straattheater afgelopen zomer hebben we eerste contacten kunnen leggen”, vertelt Maria. “We hebben een bord aangevraagd waar je activiteiten in de buurt op kan aankondigen en er komt ook een boekenruilkast.”
Mooi alternatief
Zouden de bewoners het cohousen aanraden? Hun antwoord is duidelijk: het is niet voor iedereen weggelegd. “Ik vind het een heel mooi alternatief naast andere vormen van wonen”, zegt Lydia. “Maar het is echt een keuze om zo oud te worden. Je moet bereid zijn om actief deel te nemen aan het leven hier.”
“Het is soms best heftig om met zoveel mensen samen te wonen”, vertelt Vera. “Ik vind het positief, maar je moet het wel kunnen. Je moet goed kunnen communiceren, in staat zijn om conflicten uit te praten. Het is ook iets voor mensen die nog zelfstandig functioneren en voor zichzelf kunnen zorgen.”
Voor mensen met een zware zorgnood die permanent toezicht nodig hebben, is cohousen moeilijker. “Er is warm nabuurschap en sociale controle, wat voor een veilige omgeving zorgt, maar voor mensen met bijvoorbeeld dementie is dat niet voldoende”, legt Marleen uit. “Niemand van ons kan de verantwoordelijkheid opnemen dat de persoon niet buiten wandelt en er iets gebeurt.”
Actief ouder worden
“Cohousen is het perfecte antwoord voor mensen die actief oud willen worden”, zegt Lieve. “Maar je mag niet wachten tot het donker wordt voor je erin stapt. Veel mensen denken: ‘Ik wacht nog enkele jaren.’ Maar het is niet zeker dat er dan plaats vrij is in een cohousingproject.”
“Je moet afscheid kunnen nemen”, vindt Marleen. “Je moet op tijd enkele geneugten, zoals je huis, tuin en buurt, opgeven. Want anders is het misschien te laat. Door zaken op tijd op te geven, investeer je in een toekomst die nog in je eigen handen ligt.”
Bron: sociaal.net
Nota van de redactie: dit artikel is reeds enkele jaren oud, maar wordt meer en meer actueel.
by admin | aug 5, 2024 | Varia
Het Vlaams-Brabantse Holsbeek heeft sinds vorig jaar een buurtzorghuis. Dit huis is er in de eerste plaats voor oudere mensen, maar eigenlijk is iedereen er welkom. “We zijn de nieuwe parochiezaal.”
Buurtzorghuis als kloppend hart
Met haar woonzorgcentrum, assistentieflats en kortverblijf is Woonzorgcentrum Sint-Margaretha (Zorggroep Zusters van Berlaar) in Holsbeek al sinds jaar en dag uitbater van residentiële zorg voor ouderen. Maar een jaar geleden sloegen ze een andere weg in.
Ze openden een buurtzorghuis waar iedereen welkom is. Het is het kloppend hart van ontmoeting en dienstverlening voor oudere en jongere mensen in de gemeente.
Je vindt er een aanbod dat je niet meteen onder de noemer van klassieke ouderenzorg zou plaatsen. Denk aan een eerstelijnspsycholoog, LEIF-punt, buurtrestaurant, digibank, koffiebar en ontmoetingsruimte voor lokale verenigingen. Bezoekers kunnen een begeleider aanspreken met allerhande vragen, zoals thuislevering van boodschappen of klusdiensten.
Het doel van deze omslag? “Zorgen voor meer kwaliteit van wonen en leven in de gemeente”, vertelt directeur Dirk Doucet (60). “De beste plaats om te leven is de plaats die je het meeste levenskwaliteit toelaat. Meestal is dat thuis, soms is dat in het woonzorgcentrum.”
Van waar de keuze voor deze metamorfose?
“Dat is een proces van jaren. Het verhaal begint acht jaar geleden toen we een denkoefening deden over de toekomst. We kwamen tot de conclusie dat gewoon verder doen met enkel een residentiële woonvorm geen goed idee was. Zonder verandering zouden we op termijn niet klaar zijn. Noch voor een nieuwe generatie cliënten, noch voor een nieuwe generatie medewerkers.”
Hoezo?
“De samenleving verandert. Mensen verwachten kwaliteit van leven, ook als ze oud zijn. Dat is evident. Wie droomt er niet van mooie oude dag? Wij leverden ook erg goede fysieke zorg en de bewoners waren tevreden, maar we vergaten soms wel dat mensen hier wonen.”
“De perceptie zit ook niet mee. Woonzorgcentra werden ooit ontworpen vanuit het model van een ziekenhuis. Met verpleegkundigen, ergotherapeuten, zorgkundigen, kinesisten en een coördinerend arts. Bewoners zijn oud, maar niet steeds ziek. Ze hebben wel zorg nodig, maar het woonzorgcentrum is vooral hun thuis. Ze willen genieten, mensen ontmoeten en zelf beslissingen nemen.”
“Wij hebben in een eerste fase ons woonzorgcentrum aangepast aan die woonnood, bijvoorbeeld door over te schakelen naar kleinere woongroepen en een huiselijkere inrichting. Van de hoofdverpleegkundigen hebben we teamcoaches gemaakt. Maar we sleutelden ook aan onze manier van communiceren. Dat had effect.”
Maar jullie zijn daar niet gestopt.
“Voor veel mensen is een woonzorgcentrum niet het beste antwoord, of nog niet. Elke situatie is anders. Daar moet je als organisatie flexibel op kunnen inspelen. En dat konden wij niet.”
“We hadden naast het woonzorgcentrum wel een dagcentrum, assistentiewoningen en een kortverblijf, maar we dachten nog te veel in hokjes. Allemaal aparte teams waar overal iemand anders de intake deed. Mensen moesten elke keer opnieuw hun verhaal doen. Dat was niet goed. In eerste instantie hebben we dus de muren binnen ons eigen huis afgebroken.”
“Maar we hebben ook de sloophamer gezet tegen muren die ons afsloten van de buurt. We zijn beginnen rondkijken. Wat is er nodig? Welk aanbod bestaat er? Kunnen we samenwerken?”
“We hebben geïnvesteerd in het opbouwen van een netwerk: verenigingen, lokale overheid, het sociaal huis, apothekers, gezinszorg en huisartsen. We vroegen ons ook af wat er nog ontbrak en dat startten we dan op met de hulp van partners.”
Hoe past jullie buurtzorghuis in dit verhaal?
“Het buurtzorghuis was het antwoord in onze zoektocht naar een model waarbij niet langer ons woonzorgcentrum, maar de buurt het uitgangspunt kon zijn. De mosterd haalden we in Nederland.”
“Mensen kunnen hier binnenwandelen zonder afspraak. Het eerste dat ze tegenkomen is de koffiebar. Tijdens een kop koffie, of iets sterkers, kan er een gesprek op gang komen met een van de aanwezige trajectbegeleiders. Is er een hulpvraag dan helpt die de persoon verder. Dat kan gaan over zaken waar wijzelf een antwoord op hebben, maar vaak het gaat breder. Geraakt iemand bijvoorbeeld nog moeilijk bij de kapper, dan wordt een kapper aan huis geregeld.”
“De trajectbegeleiders spelen een belangrijke rol in het buurtzorghuis. Vroeger deden ze als sociaal werker een intake en plaatsten ze iemand op de wachtlijst. Nu is het contact met mensen dieper. Klopt iemand aan voor een plaats in het woonzorgcentrum, dan gaat de trajectbegeleider kijken waar die vraag eigenlijk vandaan komt. Misschien kan die man of vrouw met de juiste ondersteuning toch thuis blijven wonen. Heel vaak blijkt dat het geval.”
Jullie zijn nu één jaar bezig. Met succes?
“Het verschil met vroeger is enorm. Via het buurtzorghuis ondersteunen we bijna dubbel zoveel mensen als hier residentieel verblijven. De nood is blijkbaar hoog. De drempel om in een woonzorgcentrum of zelfs dienstencentrum binnen te wandelen is groot. Maar deze plek voelt voor mensen anders aan.”
“Bovendien loop je in het buurtzorghuis medewerkers van al onze diensten tegen het lijf. Zo kan het zijn dat iemand in de voormiddag van een thuisverpleegkundige verzorging kreeg, en dat men dezelfde medewerker ’s avonds voor de start van het brei- en haakcafé in het buurtzorghuis tegenkomt. Dat is een godsgeschenk op vlak van communicatie.”
Wie zijn de mensen die hier over de vloer komen?
“Dat is heel divers, en dat willen we ook. Welk petje de mensen op hebben, doet er niet toe. We willen dat hier een warme en uitnodigende sfeer heerst. Dat mensen ongedwongen kunnen samenkomen. Gewoon omdat ze daar zin in hebben of omdat een activiteit hen aanspreekt. Dat iemand die in kortverblijf is, hier gewoon met zijn buurman kan afspreken voor een koffie. Of dat een kleindochter samen met haar oma hier ’s middags kan eten.”
“De mensen die hier over de vloer komen zijn vooral mensen uit de buurt. Het gaat lang niet enkel om oudere mensen. De muziekacademie komt hier ook en vorige week vergaderde een groep vijftigers en zestigers bij een Duvel over co-housing.”
“Holsbeek had zo geen ontmoetingsplek meer. Vroeger had je parochiezalen maar die zijn jammer genoeg allemaal aan het verdwijnen. Eigenlijk zijn wij de nieuwe parochiezaal. Mensen hebben zo’n plek nodig om elkaar te ontmoeten.”
Vrijwilligerswerk is een belangrijk deel van jullie succes.
“We hebben heel veel aan onze vrijwilligers. We hebben mensen veel te lang de dingen uit handen genomen. De zorg is te veel geprofessionaliseerd. We moeten de zorg terug aan de mensen geven. En dan bedoel ik niet enkel aan vrijwilligers, maar ook aan familie, vrienden, buren.”
“Neem bijvoorbeeld de mensen die komen eten in ons buurtrestaurant. Sinds kort bedienen we ze niet meer aan tafel. Waarom? Er is aan elke tafel altijd wel iemand die nog perfect in staat is om een bord te halen voor een ander. Indien niet, kan iemand van de tafel ernaast helpen. Niet evident als mensen gewoon waren om bediend te worden. Maar van die kleine gebaren vinden wij belangrijk.”
“Begrijp me niet verkeerd. Dat sommige taken geprofessionaliseerd zijn, is natuurlijk goed. Maar met professionals alleen gaan we er niet komen. En mensen die voor elkaar zorgen zijn ook enorm waardevol.”
Wat brengt de toekomst?
“Wij zouden graag nog een fase verder gaan dan wat we nu doen, en mensen meer op maat ondersteuning bieden. Thuis, maar ook bijvoorbeeld in co-housingprojecten voor oudere mensen.”
“De residentiële ouderenzorg zal altijd nodig blijven, zeker voor mensen met zware cognitieve problemen. Zij kunnen niet altijd thuis geholpen worden. Maar vandaag ziet het wonen in een woonzorgcentrum er voor iedereen hetzelfde uit. Iedereen krijgt een kinesist, ergotherapeut, psycholoog, noem maar op. Het is eenheidsworst. Dat is verschrikkelijk. Niet iedereen heeft al die dingen nodig.”
Hoe doorbreken we dit?
“Er moet veel meer flexibele regelgeving komen. Sommige regels houden steek, maar heel vaak ook niet. De overheid redeneert nog veel te veel in vakjes. Het absurde is dat dezelfde overheid ons wel vraagt om geïntegreerd te werken. Het woonzorgcentrum, dienstencentrum, thuisverpleging: het zijn allemaal aparte entiteiten voor de overheid. Terwijl het nu net het moment is om alles open te gooien en met elkaar te verbinden.”
“Alles is zo strikt in regeltjes gegoten dat het ons verlamt. Ik geef een voorbeeld. Stel er is een cliënt die hier heel vaak komt en aan de overkant van de straat woont. Op een nacht belt ze ons, want ze is gevallen. Dan mag de verpleegkundige theoretisch gezien niet de straat over steken en die vrouw gaan helpen. Want dan is er geen verpleegkundige meer in het woonzorgcentrum en dat is verboden.”
Gaat het dan vooral om een overdaad aan regels rond het inzetten van medewerkers?
“Dat is slechts één element. Het wonen zelf is bijvoorbeeld sterk gereglementeerd. Zo is er weinig tot geen ruimte om co-housingprojecten voor oudere mensen met een zorgondersteuning op te zetten. Zo’n projecten lopen het risico veroordeeld te worden als clandestien woonzorgcentrum.”
“Dat er controle nodig is vanuit de overheid is evident. Maar het gaat te ver, want het zorgt ervoor dat je als initiatiefnemer vast komt te zitten. En ja, ik lees ook de verhalen over wantoestanden bij bepaalde spelers in de ouderenzorg. Vreselijk vind ik dat. Maar wat is dan de reactie? Nog meer inspectie. Nog meer kwaliteitseisen. Nog meer registreren.”
“In plaats van na te denken hoe het komt. We hebben dringend nood aan een breed maatschappelijk debat. Het gaat per slot van rekening over iedereen zijn toekomst.”
Hoe slagen jullie er dan toch in om zo’n buurtzorghuis uit de grond te stampen?
“Het idee en de uitvoering van dit buurtzorghuis komt niet van mij, maar uit de koker van de medewerkers en bestuurders. Het gebouw was gedeeltelijk gesubsidieerd, maar we krijgen geen aparte financiering voor de werking. Dus het is puzzelen met een halftijdse van kortverblijf hier, een medewerker van het dienstencentrum daar, enzovoort. Het is continu zoeken en dat vergt heel veel energie.”
Kan een buurtzorghuis als dat van jullie een woonzorgcentrum vervangen? De generatie babyboomers wil later helemaal niet naar een woonzorgcentrum, blijkt uit onderzoek.
“Er zal altijd een groep mensen zijn waarvoor het op een bepaald moment ook thuis niet meer lukt omdat de zorgvraag te groot wordt. Er zullen dus altijd woonzorgcentra nodig zijn.”
“De keuze voor een buurtzorghuis is voor ons een principekwestie. Hoe bieden we zo goed mogelijke kwaliteit van leven, waar iemand ook woont? De overheid zou het wel als businesscase kunnen bekijken. Ik ben er zeker van dat we met ons buurtzorghuis de overheid enorm veel geld besparen doordat mensen niet te vroeg in een woonzorgcentrum of een ziekenhuis belanden.”
Bron: Sociaal.net
by admin | aug 5, 2024 | Varia
Philippe Vandekerckhove, de CEO van Rode Kruis-Vlaanderen die deze maand een ereteken van de Vlaamse regering kreeg, ziet drie belangrijke werven om het vrijwilligerschap in onze samenleving verder te versterken.
Na de eerste medailles voor België op de Olympische Spelen is er één discipline waar ons land zeker nog goud kan binnenhalen: vrijwilligerschap.
Ons land scoort al hoog in termen van vrijwilligerswerk: België staat op de derde plaats wereldwijd, na Luxemburg en Nederland. Een bronzen medaille dus. Wat wij doorgaans vanzelfsprekend vinden om als vrijwilliger te doen, zoals leiding geven in de jeugdbeweging op zondag of bloed geven tijdens de collecte in het cultureel centrum, is dat allerminst in veel andere landen. De samenleving betaalt in die landen een prijs voor de onderinvestering in het vrijwilligerschap. Maar het kan nog beter: Rode Kruis-Vlaanderen pleit daarom voor meer vrijwilligerschap in de samenleving. Wij gaan voor goud.
Investeren in de samenleving
De ondersteuning van vrijwilligersorganisaties wordt typisch als een kostenpost beschouwd, maar eigenlijk is het een investering in de samenleving. Vrijwilligers steken niet alleen belangeloos en onbetaald de handen uit de mouwen, maar dragen ook substantieel bij aan het welzijn van hun medemens en de draagkracht van publieke diensten. Onderzoek van het Third Pillar Research Centre van Rode Kruis-Vlaanderen (zie kader punt 1) bracht bijvoorbeeld aan het licht dat landen met een hoger niveau van vrijwilligerswerk minder geconfronteerd worden met polarisatie en dat er minder mensen zijn overleden aan covid-19 (zie kader punt 2).
Tijdens de covid-19-pandemie werd het ‘terugverdieneffect’ van vrijwilligerswerk nog op een andere manier duidelijk. Gemeentelijke overheden kregen een budget toegewezen om de vaccinatiecentra op te zetten en te beheren. Dankzij de massale inzet van vrijwilligers bleven veel van die budgetten – voor Vlaanderen zo’n 75 miljoen euro – grotendeels onbenut, wat resulteerde in aanzienlijke besparingen voor de overheden.
Maar denk ook aan de onbaatzuchtige inzet van vrijwilligers die elk jaar opnieuw gratis EHBO-lessen geven aan zo’n 50.000 mensen. Of aan de vrijwilligers die plasma of bloed doneren en zo jaarlijks bijna 100.000 patiënten helpen. Vrijwilligers vervullen dus niet alleen maatschappelijke noden, ze doen dat ook op een kostenefficiënte manier. Een goed georganiseerd vrijwilligersveld is dus een investering, en geen kostenpost.
Structureel, toegankelijk en oprecht vrijwilligerschap
Om vrijwilligerschap in onze samenleving verder te versterken zien we drie belangrijke werven.
Ten eerste, het correcte gebruik van de term ‘vrijwilliger’. De sluipende commercialisering van vrijwillige activiteiten naar onbelast bijklussen (bijvoorbeeld 24 euro per uur als ‘vrijwillige’ brandweer) erodeert de sociale status van echte vrijwilligers. Het behoud van oprecht vrijwilligerschap is cruciaal voor het weefsel in onze samenleving.
Ten tweede, één toegankelijk platform voor zowel hulpvragers als kandidaat-vrijwilligers. In crisistijd is er geen tijd te verliezen om snel een match te vinden, wat momenteel onmogelijk is door het lappendeken aan beschikbare platformen.
Ten derde, een vermindering van de administratieve lasten, zodat de tijd die nodig is voor aanvragen en rapporteringen kan gaan naar het aantrekken en behouden van vrijwilligers.
Vrijwilligers zijn dus de ruggengraat van een gezonde samenleving. En niet alleen omdat ze zich onbetaald inzetten. Hun aanwezigheid en actie redt levens en versterkt de sociale cohesie, op een efficiënte manier, die niet door personeel kan worden geëvenaard, noch overgenomen. Het is daarom essentieel dat de volgende regeringen het vrijwilligerschap zien als een investering en niet als een kostenpost. Hoewel een bronzen medaille niet slecht is, kunnen we beter: laat ons mikken op goud!
Bron: Trends
by admin | aug 3, 2024 | Boeken
Kohei Saito is een Japanse filosoof die in Duitsland studeerde en promoveerde op Marx aan de Humbolt-Universiteit in Berlijn. Hij schreef Systeembreuk, een nieuwe visie op kapitaal, natuur en maatschappij als antwoord op de klimaatcrisis. Wil Heeffer schreef deze recensie over Saito’s boek ‘Systeembreuk’ die hij confronteert met zijn eigen analyse van het marxisme in zijn eigen boek
Naast een recensie van het boek, wil ik zijn boek contrasteren met mijn onlangs uitgekomen boek: Bekommernis, zorg voor de instandhouding van het leven vanuit bevrijdingsfilosofisch manifest. Ik doe dat omdat veelal het kapitalisme als de oorzaak van de huidige crisis wordt gezien.
Maar het kapitalisme is een menselijk product en is, zoals ik het uitwerk, een manifestatie van een dominant uitgedragen westerse beschavingsopvatting. Die dient te veranderen wil men realiseren waarvoor Saito een pleidooi houdt: een degrowth-communisme.
Marxistische beroemdheid
Kohei Saito schreef in 2020 een boek over het kapitalisme dat als de Hydra van Lerna, het Griekse mythologische monster met negen slangenkoppen, op een gezwelachtige manier is uitgegroeid: iedere keer dat men de Hydra de kop afhakt, groeit die dubbel weer aan.
Anders gezegd: symptoombestrijding laat de oorzaak voortbestaan en verergert zelfs de stinkende wonden van een zachte heelmeester. Het kapitalisme is niets anders dan een woekergroei, een groei die nooit stopt.
Saito geeft een geheel nieuwe lezing van Marx’ analyse over die woekergroei waarbij hij Marx wil plaatsen als een ecosocialist avant la lettre: de laatste jaren van Marx zouden, aldus Saito, gekenmerkt zijn door een omslag in diens denken omdat de nadruk kwam te liggen op degrowth (merkwaardig, het gebruik van deze Engelse term in relatie tot een werk van Marx dat volledig Duitstalig is) en de vorming van commons (bij dit begrip overigens geen verwijzing naar iemand als Guy Standing die daar uitvoerig over schreef).
Het boek van Saito kreeg een enorme respons en werd in vele talen vertaald. In dewereldmorgen.be verscheen reeds een uitgebreide recensie op het boek, waarbij Ludo de Witte terechte kanttekeningen plaatste bij de Marx interpretatie van Saito.
In 2022, twee jaar na de Japanse uitgave, verscheen de Nederlandse vertaling met een eigen voorwoord. Inmiddels is het boek toe aan een derde druk. Het boek van Saito past in de reeks kritische boeken die zijn geschreven over het Antropoceen, over degrowth en over extinctie.
Zoals in veel van die boeken wordt de schuld van alle ellende die op ons afkomt bij het kapitalisme gelegd. Dat gebeurt ook in dit boek. Van dat kapitalisme, wordt dan gezegd, zijn met name de ontwikkelingslanden – de landen in the global south – de dupe.
Zij zitten vast in schuldenproblematiek en afhankelijkheidsrelaties, in een opdeling van de wereld in het centrum en de periferie. Een opdeling die voortkwam uit de wereldsysteemtheorie van Immanuel Wallerstein.
Maar in plaats van te luisteren naar academici uit the global south – mensen die de dupe zijn van dat denken – wordt over hen door mensen uit het centrum gesproken.
Het is de westerse visie die richtinggevend is voor het reilen en zeilen in de wereld. Het is een westers perspectief op beschaving en vooruitgang dat moet worden gevolgd, wil men de ondergang van de mensheid voorkomen, zo wordt gezegd.
Doch die arrogantie van westerse academici staat aandacht voor denkers uit the global south in de weg. Dat is het punt dat ik in mijn boek Bekommernis maak.
Ofschoon in het boek van Saito verwezen wordt naar buen vivir, naar la via campesina en naar de Zapatisten, is er met uitzondering van de Boliviaanse politicus Álvaro García Linera geen aandacht voor of verwijzing naar Latijns-Amerikaanse intellectuelen.
Zij zijn het echter die de westerse – eurocentrische – vooronderstellingen onder kritiek plaatsen en de relatie centrum/periferie op zijn kop hebben gezet.
Zoals ik het in mijn boek uitwerk staat niet een rem op het kapitalisme centraal, maar dient de dominant geworden westerse beschavingsopvatting fundamenteel te worden herzien.
Het gaat om gedrag. En dat gedrag houdt in dat al wat niet aan de westerse norm voldoet onbeschaafd en onontwikkeld is. Het kapitalisme is evenwel niet meer maar zeker ook niet minder dan de manifestatie van een civilisatieproces dat vanaf 1492 wereldwijd werd uitgedragen.
Oogkleppen
‘Doet u al iets tegen de opwarming van de aarde? Gebruikt u soms een ecotas om het plastic gebruik te beperken? Of hebt u uw auto al ingeruild voor een elektrische? Laat ik eerlijk zijn: zulke goede bedoelingen leiden nergens toe. Erger nog, ze kunnen zelfs schadelijk zijn.’
Zo valt Kohei Saito aan het begin van zijn boek met de deur in huis. En de noodzaak tot Systeembreuk is precies waar het hem – en zijn medestanders zoals Jason Hickel en Tim Jacksons – om gaat. Er moet een eind komen aan een op aanbod gestuurde economie.
Daarvoor dient in de plaats een circulaire economie te komen, willen we de vernietiging van het leven voorkomen. ‘Mensenlevens of de economie’ is het dilemma waar we volgens Saito voor staan.
Hij parafraseert onopgemerkt wat Enrique Dussel formuleerde als: je geld of je leven. Maar zoals zovele andere Latijns-Amerikaanse hervormingsdenkers lijkt hij deze filosoof niet te kennen.
Wat verandert dient te worden is, aldus Saito, een economische opvatting die gebaseerd is op groei. Op consumentisme. Want ook groene groei is groei, zoals Hickel dat uitwerkte.
Om in de taal van Karl Marx te spreken – de filosoof die in dit boek zo centraal staat – zijn heden ten dage de SDG’s (VN Sustainable Development Goals) het nieuwe ‘opium voor het volk’.
Niet langer valt te ontkennen dat de invloed van de mens als een katalysator werkt op klimatologische verandering. Wat vaststaat, aldus Saito is, dat ‘onze beschaving zich geconfronteerd ziet met een existentiële crisis’.
The great reset
Om ons overleven veilig te stellen, zo lezen we, kunnen we de oplossing niet overlaten aan ‘een elite van politici en deskundigen’ Als we het aan hen overlaten dan zullen alleen de superrijken ervan profiteren.
We zullen zelf in actie dienen te komen omdat de vernietiging van ons leefmilieu ons allen treft. Via de aanpak van kapitalistische uitwassen komt hij terecht bij Marx als de filosoof die het ontstaan en de uitbouw van het kapitalisme grondig heeft bestudeerd.
Punt is echter – en misschien tegelijkertijd de kritiek op Saito’s boek – dat het kapitalisme in feite een ander woord is voor een marktdenken zoals dat is voortgekomen uit de mondiale kolonisatie en neo-kolonisatie.
Dat wil zeggen het kapitalisme als zodanig – de wereld van het grote geld en de nefaste uitwerking van het zich toe-eigenen daarvan – kent geen normen of waarden, noch een ethisch-ecologische ethiek.
Het kapitalisme is niet anders dan een manifestatie van een beschavingsopvatting die voortkomt uit het dominant worden van westerse zienswijzen en kennisontwikkeling nadat het kolonialisme vanaf 1492 wereldwijd de vleugels uitsloeg.
In mijn onlangs verschenen boek Bekommernis, over de instandhouding van het leven vanuit bevrijdingsfilosofisch perspectief heb ik dat uitgewerkt. Verandering van het systeem – een systeembreuk – vergt een mentaliteits- en gedragsomslag die met name na de opgang van het neoliberalisme in samenhang met de digitale revolutie de desastreuze destructie versnelt.
In zijn boek gaat Saito in op de vervlechting van kapitaal, maatschappij en natuur waarbij hij vertrekt van wat hij in navolging van de Duitse sociologen Ulrich Brand en Markus Wissen de imperiale levenswijze noemt.
Het begrip staat voor ons – op westerse leest geschoeid – consumentengedrag en onze mens- en natuuropvatting. Die levenswijze komt voort uit plundering van natuurlijke hulpbronnen in voormalig gekoloniseerde landen: the global south.
‘De verslechtering van de levensomstandigheden van de inwoners in het globale Zuiden is een noodzakelijke voorwaarde voor het kapitalisme, en de onderhorigheid van het Zuiden aan het Noorden is geen uitzondering maar de norm.’
Niets is moeilijker dan onthechten en afstand doen van een comfortabele (imperiale) levenswijze die migranten – naast de vlucht voor oorlog en klimaatverandering – zo verleidt tot vertrek van huis en haard.
Het is ons comfortabele leven dat we als norm hebben uitgezaaid, waarin we bijvoorbeeld wegkijken van de vervuilende grondstofontginning die nodig is om onze iPhone te laten werken.
Zoals Saito het formuleert: we maken onszelf wijs dat rijke landen de milieuproblemen kunnen oplossen door technologische innovatie en economische groei waarbij we in het Westen wegkijken van wat het elders in de wereld aanricht.
De misopvatting in dit boek – die ik in mijn boek Bekommernis vanuit the global south aanvecht – klinkt op uit wat Saito formuleert als: ‘Het kapitaal heeft de aarde kaalgeplukt’. Maar het kapitaal plukt niks!
Het is de mens die plukt vanuit een opvatting die door het Westen is geformuleerd als: “We hebben het recht om te doen wat we doen omdat de aarde van ons is. (Zie daarover Enrique Dussel in El llamado de la naturaleza y la revolución del sentido común.)
Ook elders formuleert Saito het als: ‘Het kapitalisme gebruikt niet alleen de mens als instrument voor het kapitaalaccumulatie, maar beschouwt ook de natuur botweg als object om te plunderen. Het is een van de fundamentele stellingen van dit boek.’
Maar het is juist andersom. Het kapitalisme gebruikt niets, het is de mens die geld heeft gecreëerd en er een wereld vanuit winstaccumulatie op heeft uitgebouwd: na de adellijke beschavingsopvatting en de opvatting van de kerk, werd de burgerlijke beschavingsopvatting de norm waarop iedereen zich diende te richten.
Al het ander was onontwikkeld, primitief, barbaars of onbeschaafd. En nog altijd wil het Atlantische bondgenootschap normerend zijn over hoe men zich in het geglobaliseerde ‘dorp’ dient te gedragen.
Academische arrogantie
Zoals ik al aangaf, baseert Saiko zich voornamelijk op westers georiënteerde auteurs en wetenschappers. Niet anders dan wat we in onze academische wereld normaal zijn gaan vinden. Prestige wordt ontleend aan publicatie in gezaghebbende westerse tijdschriften.
Heel anders wordt dat gezien door Afrikaanse, Aziatische en Zuid-Amerikaanse wetenschappers. Zij spreken over een westerse arrogantie die voorbijgaat aan kennis die vanuit de andere culturen wordt aangereikt. Dat is ook een van de aspecten die ik benadruk in mijn boek, de kritiek op westerse navelstaarderij.
Al te vaak wordt voorbij gekeken – ook door Saito – over hoe Marx buiten het Westen werd gelezen. Zo is ook de voor Saito zo veel betekenende brief aan Vera Zasoelitsj al in 1990 uitvoerig door Dussel becommentarieerd.
Hij deed dat in El último Marx (1863-1882) y la liberación Latinoamericano, un comentario a la tercera y cuarta redacción de ‘el Capital’.
In tegenstelling tot wat we bij Saito lezen, schreef Marx niet één editie van Das Kapital maar bleef hij eraan schrijven waarbij de vierde editie onvoltooid bleef. Dussel haalt in zijn boek de eerste editie van die brief aan Zalsoelitsj aan in een hoofdstuk waarin het gaat over de late Marx en Latijns-Amerika.
Marx schreef: In discussing the genesis of capitalist production, I said [that the secret is that there is at bottom ‘a complete separation of … the producer from the means of production’ (p. 315, column l, French edition of Capital) and that ‘the expropriation of the agricultural producer is the basis of the whole process. Only in England has it been so far accomplished in a radical manner. … But all the other countries of Western Europe are following the same course’.
Dussel onderstreept daarin: de exploitatie van de campesinos (de landbewerkers, de dagloners in Latijns-Amerika). (https://www.marxists.org/archive/marx/works/1881/zasulich/draft-1.htm)
Meestal wordt Marx vanuit een economische invalshoek gelezen en wordt voorbij gekeken aan het ethische fundament waarop zijn analyse is uitgebouwd. Ofschoon ook Sartre al de link legde naar het humanisme in Marx, is het de verdienste van Saito dat hij Marx ‘actualiseert’.
Hij werkt uit dat Marx welzeker bekend was met wetenschappers die in zijn tijd grondleggend en revolutionair werk schreven zoals William Stanley Javons (de Paradox van Javons), Justus von Liebig, Karl Fraas en Thomas Robert Malthus (Zie bijvoorbeeld https://www.rosalux.de/fileadmin/rls_uploads/pdfs/159_weiss.pdf )
Ook Charles Darwin mag niet onvermeld blijven, (https://www.bbvaopenmind.com/en/science/leading-figures/two-clashing-giants-marxism-and-darwinism/) maar ook daarover schrijft Saito niets.
Ook lezen we niets over de afschaffing van de slavernij die tijdens het leven van Marx op gang kwam, noch iets over de manier waarop Marx over zwarte slavernij dacht. (Zie bijvoorbeeld: https://www.historicalmaterialism.org/article/did-marx-defend-black-slavery/)
Ook Saito gaat voorbij aan het ethische fundament van Marx en legt alle nadruk op zijn ecologisch engagement. Door expliciet de nadruk op dat ecologische en communale te leggen – het degrowthcommunisme – ontstaat er een hineininterpretieren.
Saito legt begrippen als degrowth-communisme, greenwashing en ecosocialisme in de mond van Marx. Ofschoon hij het heeft over de niet-westerse belangstelling van Marx, perkt hij dat in tot levensvormen in Germaanse culturen en tot de agrarische gemeenschappen in Rusland: de Mir.
Te pretentieus
Het is goed dat de lezing van Marx leidt tot overdenkingen naar omgroei, zoals Ludo de Witte dat noemt. Maar dit is wat anders.
In mijn lezing schreef Saito een boek dat wellicht ogen opent voor een andere lezing van Marx maar waarbij hij blijft hangen in een systeem-denken waarin niet het kapitalisme maar een beschavingsopvatting tot een mentale omslag zal moeten leiden. Een mentale omslag in het denken die nodig is om de mensheid van ondergang te redden.
Zoals hij het in welhaast een tussenzin in zijn inleiding schrijft: ‘Wat vaststaat is dat onze beschaving zich geconfronteerd ziet met een existentiële crisis.’ Maar vervolgens raakt dat begrip beschaving ondergesneeuwd.
Kohei Saito, Systeembreuk, Een nieuwe visie op kapitaal, natuur en maatschappij als antwoord op de klimaatcrisis, Arbeiderspers, 2023.
Wil Heeffer, Bekommernis, zorg voor de instandhouding van leven vanuit een bevrijdingsfilosofisch perspectief, Boekscout, 2024.
Bron: DeWereldMorgen.be
by admin | aug 3, 2024 | Varia
Britse jongeren halen nu al twee derde van hun dagelijkse calorie-inname uit ultrabewerkte producten. Dat baart wetenschappers zorgen, want zo’n dieet is een pak minder gezond dan verse ingrediënten.
Ultrabewerkte voeding is gemaakt in industriële processen en bevat vaak conserveermiddelen, zoetstoffen, kleur-, smaak- en emulgatoren. En hoewel er grote verschillen zijn tussen producten, is de voedingskwaliteit vaak minder.
In veel gevallen bevatten ze hogere niveaus van toegevoegde suikers, verzadigd vet en natrium, en minder vezels, eiwitten en micronutriënten. Daardoor zijn ze bij de belangrijkste verdachten van de toename van ziekten zoals obesitas, diabetes type 2 en kanker.
Twee derde
Om te weten hoe populair ultrabewerkte voeding bij jongeren is, onderzochten de universiteiten van Cambridge en Bristol voedingsdagboeken van bijna drieduizend adolescenten tussen 2008 en 2018.
Daaruit blijkt dat gemiddeld 66 procent van de dagelijkse energie-inname van adolescenten nu afkomstig is uit ultrabewerkte voeding. Ook blijkt dat het beroep van de ouders, de etnische groep en de regio een invloed hebben op het aandeel.
Adolescenten uit kansarme milieus kozen bijvoorbeeld vaker voor ultrabewerkte voeding, terwijl jongeren met een niet-witte etniciteit net minder vaak ultrabewerkte voeding aten.
Makkelijk en goedkoop
“Ultrabewerkte voedingsmiddelen bieden gemakkelijke en vaak goedkopere oplossingen voor gezinnen met weinig tijd of inkomen”, zegt Esther van Sluijs, onderzoeker aan de Universiteit van Cambridge. “Maar helaas bieden veel van deze voedingsmiddelen ook een slechte voedingswaarde. Dat kan bijdragen aan de ongelijkheden die we in de kindertijd en adolescentie zien ontstaan op het vlak van gezondheid.”
Omdat de voedselkeuzes ook beïnvloed worden door marketing en het beleid, pleiten de onderzoekers voor strengere regels.
“De voedingspatronen en -praktijken van adolescenten worden beïnvloed door vele factoren, waaronder hun thuisomgeving, marketing en de invloed van hun vrienden en leeftijdsgenoten”, zegt Yanaina Chavez-Ugalde van de Universiteit van Cambridge. “Maar het is ook een belangrijke periode in ons leven waarin gedrag ingebakken begint te raken.”
Bron: DeWereldMorgen.be
