Proceskunde: een pleidooi voor werken met aandacht

Proceskunde: een pleidooi voor werken met aandacht

Wie kent het niet? De plannen staan op papier, de mijlpalen zijn benoemd en de afspraken gemaakt. En toch vlot het proces niet. Iedereen beweegt een andere kant op en de besluitvorming stagneert. Herkenbaar zijn vast óók de momenten dat het opeens wél werkt. Er ontstaat een vliegende start, er is energie en mensen weten elkaar te inspireren tot experimenten. Zowel in de eerste als in de tweede situatie is het lastig om aan te wijzen wat precies de stagnatie of de flow veroorzaakt.

Proceskunde, een pleidooi voor werken met aandacht gaat over de ongrijpbare kant van samenwerken, organiseren en ontwikkelen. Proceskunde levert geen tien stappen naar succes, of een plan dat we maken als leidinggevende, professional of in ons persoonlijke leven. De auteurs reiken een zienswijze aan die recht doet aan de dynamiek tussen mensen, datgene wat zich ín het proces voltrekt. Deze zienswijze noemen zij het proceskundig perspectief. Het is een pleidooi voor werken met aandacht, in plaats van grijpen naar een oplossing of aanpak.
 
Het boek is bedoeld voor externe en interne adviseurs, projectleiders, managers, bestuurders en trainers die hun procesgerichte aandacht willen verdiepen. Voor hen die interesse hebben in de dynamiek in verschillende vormen van samenwerking.

Aan de orde komen vragen als: de procesdimensie bij samenwerken, wat is
dat? En van wie zijn processen? Hoe verhoudt de procesdimensie zich tot de
inhoud en de gewenste doelen? Wat betekent het voor mijn rol in het werk?  
Wat betekenen woorden als ‘aandacht’, ‘intuïtie’ en ‘open waarnemen’ voor mij?  

Met dit boek kan de lezer zelf op onderzoek gaan in de eigen werkpraktijk en dagelijkse beroepsuitoefening. Met een palet aan inspiraties kan de lezer de route kiezen die op dat moment voor hem of haar relevant en ondersteunend is.Beschikbaarheid: Op voorraad (766)

Municipalisme, een ruwe politieke diamant

Municipalisme, een ruwe politieke diamant

Het municipalisme is een ruwe, herontdekte diamant van de politieke theorie. Roger Jacobs bestudeert hem aan verschillende kanten. Hij probeert de municipalistische verschijningsvormen die hij om zich heen ziet groeien onder te brengen in een soort van typologie die hij zelf zeer onvolledig noemt, maar die toch zeer belangrijk is omdat het bij mijn weten een van de eerste theoretische pogingen is om lijnen te trekken in het zeer verscheiden landschap van het nieuwe municipalisme dat op dit ogenblik in volle ontwikkeling is. Een aanrader.

Achter dat moeilijk uit te spreken woord – denk maar aan het Franse ‘municipalité’- zit het politiek streven om op het gemeentelijk of stedelijk vlak een vorm van zelfbestuur te realiseren. De grondslag van het municipalisme gaat ervan uit dat het stedelijk niveau toelaat om een andere politiek uit te werken en te streven naar andere politieke verhoudingen dan op nationaal niveau. Municipalisme bekijkt de stad ook als een bevoorrechte schaalgrootte waar het gaat over politieke participatie.

Terug van weggeweest

Dat municipalistisch streven, soms ook communalisme genoemd, is terug van weggeweest. Het nieuwe municipalisme is een exponent van bewegingen van onderuit die omstreeks de millenniumwissel nieuw leven werden ingeblazen. Er is wereldwijd sprake van een fameuze opbloei van breed verspreide, vaak spontane en zeer diverse bottom-up-initiatieven die ingaan tegen het dominante neoliberale verhaal, maar ook tegen een betuttelende representatieve democratie die geen ruimte laat voor werkelijke burgerparticipatie.

De Occupy-beweging en de indignados in Spanje en op andere plaatsen in de wereld maken deel uit van die opwaartse beweging vanuit de straten en de wijken, die zich na de laatste gemeenteraadsverkiezingen van 2015 in Spanje vertaald heeft in de opkomst van ciudades del cambio of ciudades rebeldes, ‘rebelse steden’. Niet alleen in Europa ontstaan er in de praktijk van het hic et nunc municipalistische experimenten, maar ook in de Koerdische regio en bij de Zapatisten in het Mexicaanse Chiapas wordt er van onderuit en met vallen en opstaan aan een nieuwe samenleving gewerkt. (1)

Municipalisme en anarchisme

‘Het municipalisme is zeker niet de uiteindelijk opgedolven zuivere parel aan de kroon van de politieke theorie maar wel een herontdekte ruwe diamant die, met het nodige bijslijpen, nieuwe perspectieven kan bieden voor een geëmancipeerde toekomst.’ Dat schrijft de Belgische filosoof en publicist Roger Jacobs in de afsluitende zin van zijn zeer uitvoerige voorwoord. Hij heeft het eerste woord in Municipalisme dat uit een drieluik bestaat en waarin hij alleen als huidige tijdgenoot een bijdrage leverde. De andere bijdragen zijn historische teksten die teruggrijpen naar de wortels van het municipalisme.

De derde en oudste tekst met als titel ‘De gemeente’ is van Peter Kropotkin en de middelste tekst ‘Een nieuwe municipalistische politiek’ is van de Amerikaanse anarchist, politiek filosoof en ecoloog Murray Bookchin en werd vertaald door Johny Lenaerts uit Janet Biehl (ed.) The Murray Bookchin-reader. Het korte artikel van Kropotkin maakt duidelijk dat Bookchins ideeën een hedendaagse uitwerking zijn van wat in de negentiende eeuw door anarchisten werd gepropageerd. Op die manier wordt de link gelegd tussen het historisch municipalisme, dat ongetwijfeld anarchistisch geïnspireerd was, en het nieuwe municipalisme dat nu de kop opsteekt en waarop Roger Jacobs in zijn bijdrage uitvoerig ingaat.

Het ideologische en politieke conflict tussen marxisten en anarchisten met als hoogte- of liever dieptepunt de splitsing in 1872 van de Internationale Arbeidersassociatie wordt meestal voorgesteld als een strijd tussen Michael Bakoenin en Karl Marx, maar ook Peter Kropotkin zal in dat conflict later zeer eigen accenten leggen waardoor hij gerekend wordt tot de stroming van ‘het anarchistisch communisme’, waaraan hij een belangrijke bijdrage heeft geleverd. Die ongewone en op het eerste gezicht contradictorische woordcombinatie beantwoordt aan Kropotkins intellectuele zoektocht naar een maatschappelijke constellatie waarin de waarden ‘gelijkheid’ en ‘vrijheid’ elkaar niet in de weg lopen.

Deze publicatie past dus heel goed in het profiel van de Kelderuitgeverij die in haar fonds heel wat anarchistisch geïnspireerde teksten heeft opgenomen waarvan Johny Lenaerts vaak de vertaler is. Deze dappere eenmansuitgeverij doet met ‘Municipalisme’ nogmaals waarin ze goed is: ‘Teksten brengen die niet vergeten moeten worden, herinneringen van en monumenten voor mensen die hun leven eraan gewijd hebben een rechtvaardiger maatschappij te scheppen.’

Poging tot typologie

‘Het municipalisme als politiek alternatief’ is de titel van de tekst van Roger Jacobs die al vaker over Murray Bookchin en zijn ideeëngoed publiceerde onder meer in het groene tijdschrift Oikos. Deze tekst spreekt mij het meest aan en daarom zal ik deze bespreking van Municipalisme voornamelijk daaraan wijden. Het is zeker de grote verdienste van Roger Jacobs dat hij, samen met Johny Lenaerts als vertaler, het werk van Murray Bookchin ontsloten heeft voor een Nederlandstalig publiek. (2) Hij heeft niet alleen op een grondige manier kennis genomen van zijn werk, maar hij is de Amerikaanse anarchist ook jaren geleden al gaan opzoeken in zijn thuisbasis Burlington in het kleine VS-staatje Vermont, waar Bernie Sanders ooit burgemeester is geweest.

In deze bijdrage doet hij dat nog eens op een heldere manier over, maar hij beperkt zich echter niet alleen tot het expliciteren van dat gedachtegoed. Murray Bookchin sterft in 2006 op 85-jarige leeftijd en is niet meer in staat geweest om de revival van het municipalisme in al zijn zeer uiteenlopende uitingsvormen te bestuderen. De pogingen die in de Koerdische regio ondernomen worden om tot een Democratisch Federalisme te komen zijn nochtans volledig geïnspireerd op zijn werk, maar Bookchin zelf is wegens ziekte niet kunnen ingaan op de vraag van de door de Turken gevangen genomen Koerdische leider Abdullah Öcalan om de Turkse en Syrische Koerden te helpen bij het installeren van de ideeën van het libertair municipalisme.

Mocht Bookchin nu nog leven dan zou hij ongetwijfeld verheugd zijn dat er zoveel belangstelling is voor zijn politieke theorie, maar die blijkt zich nu in verschillende richtingen te vertalen. Burgerparticipatie, burgerbegrotingen, wijkraden, netwerking, federaties en confederaties zijn allemaal begrippen die in het vocabularium van Bookchins libertair municipalisme thuishoorden, maar ze worden vaak op zeer verschillende manieren ingevuld – ook de N-VA spreekt over een confederatie – waardoor ‘municipalisme’ verschillende inhouden krijgt. (3) Er is op dit ogenblik wel degelijk sprake van een municipalistische revival, al dan niet beïnvloed door Bookchins denken, maar er is zeker geen sprake van een eenvormig municipalistisch model.

Roger Jacobs probeert al die municipalistische verschijningsvormen die hij om zich heen ziet groeien onder te brengen in een soort van typologie die hij zelf zeer onvolledig noemt, maar die toch zeer belangrijk is omdat het bij mijn weten een van de eerste theoretische pogingen is om lijnen te trekken in het zeer verscheiden landschap van het nieuwe municipalisme dat op dit ogenblik in volle ontwikkeling is. De Engelse onderzoeker Matthew Thompson werkte in een paper What’s so new about New Municipalism? ook aan een interessante typologische afbakening, maar veel verder onderzoek buiten naar het even actuele fenomeen ‘commons’ is mij niet bekend. (4)

Van Cesar De Paepe naar Benjamin Barber

Roger Jacobs onderscheidt in zijn bijdrage vijf uitingsvormen van municipalisme. Wat hij het socialistisch municipalisme noemt situeert hij in de laatste helft van de 19de eeuw en als vertegenwoordiger daarvan vermeldt hij het werk van de Belg Cesar De Paepe (1841-1890), ook wel eens de armendokter in de Brussels volkswijken genoemd. Zijn municipalisme wijkt behoorlijk af van de huidige invulling. Maatschappelijke en sociale dienstverlening werden door hem urgenter geacht dan actief burgerschap. Van burgerparticipatie was er nog geen sprake: het was volgens Jacobs een socialisme voor maar nauwelijks met en voor de arbeiders.

Daarnaast en van recentere datum onderscheidt hij een technocratische variant van het municipalisme dat hij ook het burgemeestermunicipalisme noemt en waarvan de Amerikaanse auteur Benjamin Barber – denk aan zijn laatste boek ‘If mayors ruled the world’ – de belangrijkste vertegenwoordiger is. Barber volgde oorspronkelijk in grote lijnen de ideeën van Bookchin rond het libertair municipalisme, maar in zijn latere werken gaf hij gas terug en verliet hij het pad van de radicale democratie. Hij zag een belangrijke rol weggelegd voor de burgemeesters die volgens hem minder politiek handelen dan politici op een meer landelijk niveau. Pragmatisme in het zoeken naar de meest geschikte of redelijke oplossing ligt bij hen voor. Aldus Barber. In zijn laatste boek vermeldt Barber bijvoorbeeld de Antwerpse burgemeester Patrick Janssen en ook Bart Somers, burgemeester van Mechelen die in 2016 uitgeroepen werd tot de ‘beste burgemeester ter wereld’ en daarvoor de World Mayor Prize ontving, past in dit rijtje. Die pragmatische ‘burgemeesterhouding’ leidt dan vaak weer tot een technocratisch bestuur dat blind is voor de alomtegenwoordige machtsverhoudingen.

Light en strong municipalisme

Om de derde en vierde verschijningsvorm binnen die veelheid aan municipalistische initiatieven te duiden, brengt Jacobs een onderscheid aan tussen een light en een strong versie ervan. Met de light versie verwijst hij naar het dwarsliggende progressieve beleid van sommige steden en gemeenten die rond bepaalde thema’s een andere koers varen dan die van hun nationale regeringen. Steden die zich presenteren als fearless cities of rebelse steden behoren daartoe. Als voorbeeld vermeldt hij o.a. Amerikaanse klimaatsteden die, tegen de politiek van Trump in, een beleid voeren dat verder gaat dan het Klimaatakkoord van Parijs, maar hij verwijst ook naar steden zoals Napels die, tegen de neoliberale trend in, aan hermunipalisering doen van publieke voorzieningen en ook naar steden en gemeenten die zich TTIP- en CETA-vrije zones uitriepen. Ook steden die participeren met een of andere vorm van participatieve budgetten of burgerbegrotingen maken er zijns inziens deel van uit.

De strong versie van municipalisme verschilt volgens hem van de lichte versie omdat het in die gevallen om het intentioneel bewerkstelligen van machtopbouw van onderop gaat door strijd te voeren binnen maar ook buiten de instellingen. De Spaanse rebelse steden met dan voornamelijk Barcelona en de burgerbeweging Barcelona en Comú met activiste-burgemeester Ada Colau als uithangbord beantwoordden volgens hem best aan dat profiel. In 2017 organiseerde Barcelona een wereldwijde bijeenkomst van ciudades sin miedo, van steden zonder vrees en daarbij was niet toevallig ook de Amerikaanse journaliste Debbie Bookchin, dochter van Murray Bookchin uitgenodigd. Roger Jacobs meent dat om tot die strong versie van municipalisme te behoren in de beleidslijnen, zoals in Barcelona, minstens vijf elementen moeten aanwezig zijn. Zeer beknopt samengevat betekent het dat municipalisten:

  • burgerplatformen willen zijn die oor en oog hebben voor de sociale en politieke signalen die er uitgaan van de bevolking.
  • streven om meer middelen en bevoegdheden over te hevelen naar het gemeentelijk niveau.
  • politieke programma’s willen ontwikkelen op basis van de collectieve intelligentie van de bewoners.
  • ernaar streven de macht van de instellingen te combineren met de macht van de straat: activisten versterken het bestuur maar het bestuur remt de activisten ook niet af.
  • geen parochialisme willen beoefenen, maar streven naar transnationalisme.

Ideologisch municipalisme

Zoals Jacobs erop wijst baseren de huidige municipalistische experimenten zich zeker niet alleen op het werk van Murray Bookchin, maar wordt er ook inspiratie geput uit lokale politieke tradities en uit de ideeën van andere denkers. Dat gaat zeker ook op voor wat hij, naar mijn smaak wat minder gelukkig, het ideologisch municipalisme noemt en waarvoor hij verwijst naar de Koerdische experimenten in Syrië en Turkije, maar ook naar de Zapatisten in het Mexicaanse Chiapas.

In dat laatste geval is de invloed van inheemse tradities zeer groot en kan de vraag zelfs gesteld worden in hoeverre daarbij invloed is geweest van theorieën die in de eerste plaats ontstaan zijn in een westerse context. Vormen van directe democratie, van horizontale verhoudingen, maar ook van het jaarlijks rouleren van leiderschap in kleine gemeenschappen waarvoor men zich geen kandidaat mag stellen, maar waarvoor men door heel de gemeenschap als meest geschikte persoon moet worden aangesteld, behoren daartoe. Verder ook allerlei vormen van coöperatief gedrag en rituelen die uitgaan van de noodzaak voor een collectiviteit om te kunnen overleven, vaak in klimatologisch moeilijk omstandigheden, en niet ter meerdere eer en glorie van een individu, behoren tot de ruime schatkamer van de reciprociteit waar de westerse wereld zich van verwijderd heeft, maar die nog altijd blijft voortleven in inheemse gemeenschappen.

De ruwe diamant

In navolging van Murray Bookchin onderscheidt Jacobs een libertaire en een autoritaire pool in de menselijke geschiedenis. De libertaire onderstroom noemt hij de legacy of freedom en die is gebaseerd op de overgeërfde (tribale) egalitaire tradities van het absolute minimum, het gebruiksrecht en de wederzijdse hulp zoals die soms nog aanwezig is bij inheemse volkeren.

Daartegenover staat de autoritaire traditie die hij de legacy of domination noemt en die gekenmerkt wordt door overheersing, dwang en uitbuiting. De libertaire en utopische onderstroom van dat municipalisme wordt stilaan groter.

Dat is de ruwe diamant waarover Roger Jacobs het heeft en die hij in deze zijn boeiende bijdrage van verschillende kanten heeft bestudeerd. Een aanrader dus.

Leegloop op school: ‘Ik stap nooit opnieuw in het onderwijs’

Door het grote lerarentekort missen leerlingen niet alleen lessen, sommige scholen schrappen ook examens. Het vreet verder aan de al tanende kwaliteit van het Vlaams onderwijs. Mensen uit de privé lokken blijkt moeilijker dan verwacht. Intussen verlaten meer en meer leerkrachten het zinkende schip. Een op de vijf leerkrachten stopt binnen vijf jaar.

Eva Vertenten: ‘Ik was op. Ik kroop van mijn bureau recht mijn bed in’

Eva Vertenten (25) uit Vrasene begon drie jaar geleden vol goede moed aan haar eerste job als leerkracht Frans en Nederlands in het vierde middelbaar in de Sint-Maarten Bovenschool in Beveren. ‘Tijdens mijn studies taal- en letterkunde Nederlands-Frans begon het te kriebelen om zelf voor de klas te staan. Na het volgen van de lerarenopleiding kon ik in september meteen 22 uur – wat 1 uur meer is dan een fulltime – aan de slag als leerkracht. Maar een succes was het niet. Na vier maanden heb ik mijn ontslag gegeven.’

Vertenten gaf als beginnende leerkracht les in het ASO, TSO en BSO. ‘Dat was niet makkelijk. Ik had zes klassen van in totaal bijna 100 leerlingen waarvoor ik vijf verschillende lespakketten moest voorbereiden. Ook was er een nieuw handboek. En ik was de enige leerkracht Frans in het vierde middelbaar. Overleggen met een collega was geen optie.’

De toekomst zag er nochtans rooskleurig uit voor Vertenten. ‘Ik deed geen vervanging en ik zou snel in aanmerking komen voor een vaste benoeming. Ik zat in een luxepositie, ook qua loon. Ook had ik fijne collega’s en kreeg ik voldoende ondersteuning vanuit de school. Toen ik zei dat ik het zwaar had, kreeg ik een mentor om me te begeleiden. Collega’s probeerden me ervan te overtuigen dat de eerste drie jaar de zwaarste zijn. ‘Als je daar door bent, zal het wel vlotten.’ Maar dat zag ik niet meer zitten’, zegt Vertenten.

‘Mensen zeggen altijd dat leerkrachten goede uren hebben, maar dat klopt niet. Ik zat elke avond tot 23 uur aan mijn bureau lesvoorbereidingen te maken en uren te verbeteren. In het weekend moest ik vaak mijn plannen afzeggen door het vele werk. Ook was ik dan nog eens coklastitularis en namen leerlingen me vaak in vertrouwen. Die problemen nam ik eveneens mee naar huis en kon ik niet van me afzetten’, zegt Vertenten.

‘Ik was op. Ik kroop recht van mijn bureau mijn bed in. Naar het einde toe was ik elke dag aan het wenen. Toch was de keuze om te stoppen heel moeilijk. Ik ben echt geen opgever, maar ik moest voor mezelf en mijn gezondheid kiezen. Ik vind het schrijnend dat het zo is moeten lopen. Ik gaf heel graag les, maar door het systeem zijn ze me verloren.’

Ondertussen zijn we twee jaar verder en werkt Vertenten als projectleider voor een natuurpark van de Vlaamse overheid. ‘Ik stap nooit opnieuw in het onderwijs. In die twee jaar heb ik nog geen enkel moment spijt gehad van mijn beslissing. Ik ben veel gelukkiger nu.’

Koen Geldof: ‘Ik ben ingeschreven als leerkracht, hoewel ik geen minuut lesgeef’

Ook voor zij-instromers blijft de overstap van de privésector naar het onderwijs weinig aantrekkelijk. Vooral als je een administratieve of ondersteunende functie wilt vervullen, zegt Koen Geldof (57) uit het West-Vlaamse Ingelmunster. Na een lange carrière in diverse financiële functies in het bedrijfsleven werd hij in 2003 algemeen directeur van een scholengroep. In 2018 verruilde hij het onderwijs heel even voor de privésector, om een jaar later opnieuw aan de slag te gaan in een andere scholengroep als administratief medewerker.

‘Net als twintig jaar geleden was het een administratieve lijdensweg om in dienst te treden. Omdat ik voor een andere scholengroep – 5 kilometer verderop – gekozen had, was ik mijn vaste benoeming kwijt en kreeg ik opeens een jaarcontract’, zegt Geldof, die ingeschreven werd als leerkracht. ‘Nochtans geef ik geen minuut les en kom ik zelfs nooit in contact met de leerlingen. Bovendien neem ik de plaats in van iemand die tijdelijk verlof genomen heeft. Mocht die persoon terugkomen, dan val ik zonder werk. En dat na 18 jaar tewerk-stelling in het onderwijs.’

Anciënniteit

Anciënniteit is een ander heikel punt. Dat de onderwijskoepels ervoor pleiten het maximale aantal jaren ervaring op te trekken naar  twintig, vindt Geldof – die zelf tien jaar anciënniteit meenam – een goede zaak. ‘Maar er moeten nog een aantal zaken rechtgezet worden. Het verschil in loon met mensen die een pedagogisch diploma hebben. Wie er eentje heeft, verdient meer, terwijl dat in ondersteunende jobs toch helemaal geen rol speelt.’

Geldof geeft het voorbeeld van zijn twee collega’s in de cel infrastructuur van zijn scholengroep. ‘Een van de collega’s is ingenieur en is als werfleider verantwoordelijk voor onze bouwwerf. Toch moet ze drie jaar avondles volgen om een pedagogisch diploma te behalen, zodat ze niet in de laagste weddeschaal belandt. Die opleiding is compleet overbodig en zwaar om te combineren met haar twee kinderen.’

Voor Geldof, een econoom van opleiding, dringt een grote hervorming zich op. ‘Laat die verplichte opleiding vallen, maak het simpeler om mensen aan te stellen in ondersteunende functies en garandeer dat je opgebouwde rechten kan behouden in andere scholen. Zonder een deftig statuut waarbij zij-instromers een correcte behandeling krijgen, zal het onderwijs nooit een aantrekkelijke werkgever worden, vrees ik.’

‘Onderwijskwaliteit verbeteren? Luister dan eindelijk eens naar de leraarskamer’

‘Net die sluipende invoering van de didactiek uit het technisch onderwijs, heeft in grote mate bijgedragen tot de onthutsende daling in onderwijskwaliteit waar we in Vlaanderen de jongste jaren mee geconfronteerd worden’, schrijft Pieter Van den Bossche. Hij reageert op een opiniestuk van Dirk Van Damme, die pleit voor meer praktische vaardigheden in het technisch onderwijs.

In een veel gelezen opiniestuk breekt onderwijsexpert Dirk Van Damme een lans voor de praktische vaardigheden in het technisch en beroepsonderwijs. Wie met de handen wil werken en een beetje commerciële feeling heeft, komt volgens deze verlichte pedagoog zonder al teveel problemen op de gastenlijst van The sky is the limit terecht. Al dan niet dankzij het obligate zwartwerk waar werkelijk elke Belgische zelfstandige lijkt van te leven. Allemaal goed en wel. Maar beweren dat de belangrijkste reden voor de belachelijk povere uitstroom van leerlingen met een technisch profiel ligt in een misplaatste klemtoon op algemene vakken, getuigt van een ongezien gebrek aan voeling met de leraarskamer.

‘ASO-isering’ van onze praktisch georiënteerde leerlingen? Laat me niet lachen. Amper enkele jaren geleden daalde STEM (een letterwoord dat staat voor het ronkende science, technology, engeneering en mathematics) af als zaligmakend manna uit de hemel in het algemeen secundair onderwijs. Scholen sprongen massaal op de kar op vraag van verontruste ouders die vreesden dat hun kroost in een algemeen vormende opleiding te weinig wetenschappen en techniek zou krijgen. Net die sluipende invoering van de didactiek uit het technisch onderwijs, heeft in grote mate bijgedragen tot de onthutsende daling in onderwijskwaliteit waar we in Vlaanderen de jongste jaren mee geconfronteerd worden. Ons ooit zo geroemd taalonderricht, om maar iets te zeggen, is onder invloed van obscure STEM-adepten, verveld tot een inhoudsloos kader waarin de klemtoon ligt op praktische vaardigheden. Lezen en literatuur zijn al lang uit de mode en vervangen door de weg vragen naar de dichtstbijzijnde bakker of slager. In het Frans of Engels. Want in het Duits lukt zelfs dat niet meer.

Kwaliteit van het onderwijs verbeteren? Luister dan eindelijk eens naar de leraarskamer.

Dat de malaise in het onderwijs hand over hand toeneemt, heeft dan weer diverse oorzaken. Tanende interesse bij jonge mensen om les te geven is er één van. Wie nu kiest voor een job als leerkracht, doet dat vaak na een faalervaring op een ander domein. Gevolg is dat de spoeling heel dun wordt. Directeurs leggen de lat bij nieuwe aanwervingen dan ook ontstellend laag, omdat ze simpelweg niemand meer vinden. Een probleem dat elke beleidsmaker of onderwijsspecialist jaren geleden al kon zien aankomen, maar waarmee nooit aan de slag gegaan is.

Gevolg hiervan is logischerwijs een schrijnend gebrek aan vakkennis bij heel wat mensen die momenteel voor de klas staan. Begaafde studenten kiezen namelijk haast nooit voor de lerarenopleiding. U weet wel: those who can, do. Those who can’t, teach. Verbind je dat gegeven met het feit dat klassenraden monddood gemaakt zijn door een subjectieve angst voor aanvechtingen, dan hoef je geen expert te zijn om te weten waar het verkeerd loopt. Leerlingen raken achterop tijdens het schooljaar en worden niet meer dwingend georiënteerd of bijgewerkt. Nefast gevolg hiervan is onder andere een gevoel van straffeloosheid onder scholieren omdat tekorten op vakken haast nooit meer tot zware gevolgen leiden. Het C-attest in de eerste graad lijkt, net als het B-attest, volledig afgeschaft. Zelfs herexamens zijn uit den boze. Daar heeft het spiedende oog van de heilige doorlichting voor gezorgd. Scholen die teveel leerlingen in augustus laten opdraven, krijgen zonder uitzondering een zware uitbrander.

Dit alles wordt tot slot overgoten met een stinkend sausje dat onderwijshervorming heet en gekruid door een voluntaristische minister die pertinent weigert te luisteren naar de bezorgdheden op de werkvloer. Een mens begrijpt nu allicht beter waarom het aantal burn-outs en langdurig afwezigen zo hoog ligt bij leerkrachten.

Oplossingen zijn er, gelukkig, ook. Eerst en vooral een grondige herdenking van het systeem van de vaste benoeming. Momenteel heeft die werkelijk niets te maken met goed lesgeven, maar draait die helemaal om gelukkig toeval. Een systeem dat dus even demotiverend als beklemmend werkt, want wie uitgekeken is op lesgeven, laat die vermaledijde benoeming dan weer moeilijk los. Gevolg is dat er van personeelsbeleid die naam waardig in het onderwijs al decennia geen sprake meer is.

De lerarenopleiding terug met de voeten op de grond brengen, zou ook al veel zoden aan de dijk brengen. Jonge starters krijgen een complete degout van de stiel omdat ze verstikt worden door een berg administratief werk. Ellenlange lesvoorbereidingen zijn helaas niet bepaald bevorderlijk voor de didactische feestvreugde.

Deze zaken vragen natuurlijk een visie op lange termijn, mee uitgedacht door wie zelf op de werkvloer staat. Uitgerekend kenmerken waar onze onderwijsbeleidsmakers, in tegenstelling tot bezuiden de taalgrens, de jongste jaren niet echt om bekend staan. Hoog tijd dus voor een reset, uitgewerkt door en voor de mensen die de hete kastanjes dagelijks uit het vuur halen. Niet door zelfverklaarde onderwijsexperts en onderling inwisselbare politici.

Pieter Van den Bossche is leraar Latijn, Grieks en filosofie in Gijzegem.

Onderwijsexpert Dirk Van Damme gaat onderwijs moderniseren:

 schets moet voor 2024 klaar zijn

Onderwijsexpert Dirk Van Damme gaat in opdracht van de Vlaamse regering een commissie leiden die een modern school-­ en personeelsbeleid voor het onderwijs moet uittekenen. Dat schrijft De Zondag.

“Ons onderwijs staat voor grote uitdagingen”, stelt Vlaams minister van Onderwijs Ben Weyts (N­-VA). “De onderwijskwaliteit staat al vele jaren onder druk en we kampen met een lerarentekort. We deden al enkele belangrijke hervormingen, maar op lange termijn zou het goed zijn om het hele systeem te herdenken.”

“De onafhankelijke Commissie van Wijzen die we nu oprichten, kan vertrekkend van een wit blad een blauwdruk uitwerken voor een modern beleid op vlak van personeel, professionalisering en schoolorganisatie”, aldus nog de Onderwijsminister.

In De Ochtend op Radio 1 benadrukte Van Damme dat jonge leerkrachten beter begeleid moeten worden. “De manier waarop met talenten in het onderwijs wordt omgegaan is heel nefast. We gooien jonge leerkrachten voor de leeuwen, ze krijgen de moeilijkste klassen, ze moeten uren bij elkaar sprokkelen”, zegt hij. Volgens hem is de “survival of the fittest” die vandaag bestaat in het onderwijs niet gepast voor het onderwijssysteem van de 21ste eeuw. Zeker omdat heel veel jonge leerkrachten er binnen de vijf jaar de brui aan geven.

Een job in het onderwijs zou moeten samengaan met een heel aantrekkelijke, dynamische loopbaan waarin mensen zich kunnen waarmaken en kunnen groeien. Van Damme benadrukt nog dat ons onderwijs wel goed gefinancierd wordt en dat er voldoende middelen zijn om hoogstaand, kwalitatief onderwijs te geven. “De efficiëntie van de besteding van de middelen is een probleem, maar we moeten ook kijken naar de efficiëntie van de schoolorganisatie”, zegt hij. “Met meer geld gaan we dit niet oplossen. Het ligt in concepten, de manier van werken, de wettelijke basis, de arbeidsreglementering, de rechtspositieregeling, enzovoort. Het moet een stuk flexibeler.”

De commissie zal bestaan uit onderwijsexperten, schoolleiders, leerkrachten en HR­-experten, die Van Damme zelf mocht selecteren. Tegen eind 2023 wil Van Damme een concept neerleggen. Tegen dan is de huidige legislatuur bijna voorbij, maar het is volgens de onderwijsexpert de bedoeling “om een dossier te maken dat klaarligt voor de volgende regering, los van wie er in die regering zit”.

Tim ’S Jongers: ‘De krapte op de arbeidsmarkt geeft sociale professionals macht’

De Belg Tim ’S Jongers maakt furore in Nederland. Met scherpe optredens in de media legt hij de absurditeit van veel sociaal beleid bloot. Het probleem? Beleidsmakers hebben te weinig ervaringskennis. SAM, steunpunt Mens en Samenleving en Sociaal.Net nodigen hem op 20 oktober uit voor een webinar.

Kritische stem

Het gaat hard voor de Tim ’S Jongers (40). Sinds kort is hij directeur van de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijke bureau van de Nederlandse sociaaldemocratische partij PvdA. Tegelijk schrijft hij bij De Correspondent over verschillen in de samenleving en was hij als columnist voor De Volkskrant een vooraanstaande en kritische stem over armoedebestrijding.

‘De littekens van opgroeien in armoede blijven voor altijd.’

Eerder dit jaar gaf hij in Nederland de belangrijke participatielezing van Movisie. En recent publiceerde hij ‘Beledigende broccoli’. In dit boek pleit hij voor een betere combinatie van professionele, academische en ervaringskennis. Zelf beschikt Tim ’S Jongers over alle drie.

‘S Jongers woont al negen jaar in Den Haag. Na een opleiding Politieke en Sociale Wetenschappen in Antwerpen specialiseerde hij zich bij onze noorderburen in Bestuurswetenschappen. Om zijn studies te bekostigen, werkte hij in Antwerpen enkele jaren in De Biekorf, de nachtopvang voor dak- en thuislozen van CAW Antwerpen. Met die ervaring kon hij ook in Den Haag aan de slag in de daklozenopvang.

Na zijn studies was de kennismaking met het Haagse kantoorleven niets meer of minder dan een cultuurshock. “Bij mijn eerste sollicitatie kreeg ik de vraag wat ik wou verdienen. Ik dacht hoog in te zetten en antwoordde: ‘Tweeduizend euro netto’, maar ik kreeg het onmiddellijk. Ik waande me rijk.” (lacht)

Dat was een enorme verandering voor je, want je bent zelf in armoede opgegroeid?

“Ik kom uit een zeer kwetsbaar gezin, maar eigenlijk heb ik niet zo veel met verwijzingen naar mijn verleden. Wie er echt meer over wil weten, kan het lezen in mijn boek.”

“Mijn ervaringen kleuren wel mijn blik op het bestaan. En aangezien mijn jeugd fundamenteel anders was dan die van de meeste mensen waarmee ik vandaag in bestuurskamers zit, verschilt mijn kijk op hoe we de zaken moeten aanpakken ook fundamenteel.”

Ook nu je al een paar jaar hetzelfde loon verdient als zij?

“Natuurlijk. Ken je het boek ‘De zeven vinkjes’ van Joris Luyendijk? Een goed boek. Al zouden we het niet over zeven vinkjes moeten hebben, maar over zeven littekens. De littekens van opgroeien in armoede blijven voor altijd. We moeten het vaker hebben over hoe we mensen voor altijd beschadigen, misschien zonder dat we het zo bedoelen.”

Gaat het dan nooit voorbij?

“Jij kan de armoede verlaten, maar de armoede verlaat jou niet. Bovendien was armoede in de jaren ’90 anders dan de armoede vandaag. Toen waren de vangnetten sterker, de mazen kleiner.”

‘In de jaren ’90 was armoede anders dan vandaag.’

“Ondanks het vangnet best breed was, ging armoede vaak gepaard met marginalisering. Ik had de indruk dat het met de rest van de wereld goed ging, alleen met ons ging het slecht. Nu is armoede overal. We gaan richting een miljoen Nederlanders in armoede.”

“De problemen zijn nu meer structureel. Veel mensen hebben te maken met bestaansonzekerheid. Krijg je één of twee klappen, dan kom je al in de problemen.”

En dat komt omdat het systeem minder genereus geworden is?

“Nederland voerde in de jaren ’60 de bijstand in als alternatief voor de vernederende armenzorg. Het moest een vangnet zijn, van waaruit mensen weer hun weg omhoog zouden vinden. Maar begin deze eeuw kwam er een kentering. De bijstand werd gezien als hangmat. Wie in de bijstand zat, moest voortaan een tegenprestatie leveren.”

“Anno 2022 schiet de bijstand haar doel helemaal voorbij. Het is geen vangnet tegen armoede meer en al helemaal geen hangmat.”

Toch leeft dat beeld van de hangmat heel sterk, ook in België.

“Links heeft de taalstrijd over de economie verloren. Een voorbeeld: we hebben het steeds over ‘de onderkant van de arbeidsmarkt’. Maar stel dat niemand onze kantoren zou poetsen, of onze bagage zou sorteren op de luchthaven. Heel ons systeem zou instorten. Die groep mensen is niet de onderkant maar de basis van de arbeidsmarkt.”

In je boek heb je het over ‘de eeuwige poetsvrouw’.

“Poetsvrouwen zitten het meest vast in hun job. Voor hoogopgeleiden is dat anders. Wij hoppen van job naar job. We kunnen zomaar opleidingen volgen om aan onze persoonlijke ontwikkeling te werken. Een cursus van enkele duizenden euro’s om mijn leiderschapskwaliteiten te ontwikkelen? Geen probleem.”

‘Een cursus leiderschap van enkele duizenden euro’s? Geen probleem. Voor dat geld kunnen we vijf poetsvrouwen een jaar hoger onderwijs laten volgen. Alleen gebeurt dat nooit.’

“Voor dat geld kunnen we vijf poetsvrouwen een jaar hoger onderwijs laten volgen. Alleen gebeurt dat nooit. Als een poetsvrouw een opleiding mag volgen, is het omdat er één of ander nieuw apparaat aangekocht is.”

Hoe komt dat?

“Kijk naar wie beleid maakt. Die lijken op jou en mij. Niet op de poetsvrouw. En als je allemaal op elkaar lijkt, dan sluit je onbewust de ander uit.”

“Wat er nu vaak standaard verwacht wordt van medewerkers op mooie functies, is dat je minimaal een bachelor en master hebt behaald. Liefst met onderscheiding. Daarbij heb je best een bestuursfunctie gehad bij een studentenvereniging, nog wat vrijwilligerswerk gedaan en ben je minimaal een half jaar op Erasmus geweest.”

‘Als je allemaal op elkaar lijkt, dan sluit je onbewust de ander uit.’

“Maar wat als je in een bicultureel gezin grootgebracht werd en je op je vierde hier Nederlands hebt moeten leren? Je ging via het beroepsonderwijs naar het technische. Je haalde uiteindelijk een bachelor. Om je studie te bekostigen moest je onderbetaald werk doen, wat je cijfers niet ten goede kwam. Maar je hield vol en na een paar jaar slaagde je er ook in een master te halen, weliswaar in tweede zit.”

“In dat geval wordt het al moeilijker om in een mooie functie binnen te geraken, want die biculturele ervaring stelt daar minder voor dat jaar Erasmus. De vraag voor organisaties is niet: wie haal je binnen? Want dan ga je met de vinger wijzen. De vraag is: wat hou je buiten als je het zo doet? Heel veel ervaringskennis.”

Hoe moet het dan wel?

“Selectieprocedures moeten anders. Waarom staat er in vacatures voor de beleidsdienst sociale zaken niet: ‘Als u ooit met sociale zaken te maken had, moedigen we u aan om te solliciteren.’?”

“Wat je ook kan doen is intern bekijken wie je al in huis hebt. Stel dat je op een gemeente de bijstand wil hervormen. Dan kan je polsen of er bij de dienst Ruimtelijke Ontwikkeling geen mensen zitten met ervaring met de bijstand. Detacheer hen even en laat hen meepraten. Zij weten hoe beleid werkt, dus dat hoef je hen niet meer te leren.”

“De vraag is: op basis van welke kennisbronnen maken we beleid? Als we vandaag de bijstand hervormen is dat op basis van wetenschappelijke, professionele en beleidskennis. Ervaringskennis zit daar niet bij en dat is problematisch.”

‘De vraag is: op basis van welke kennisbronnen maken we beleid?’

“Zo baseer je je uitsluitend op het normen-en-waardenpatroon van wie enkel het goede leven kent. Dan ga je reflecteren over mensen met een slecht leven en hen zeggen hoe zij moeten verbeteren. Dat werkt natuurlijk niet.”

Je praat over ervaringskennis, niet over ervaringsdeskundigheid. Is dat bewust?

“Toch wel. Pas op: ik heb niets tegen ervaringsdeskundigen, maar ik vind hun rol binnen de wereld van het beleid te beperkt. Een tijd terug zat ik op een vergadering vol hoogbetaalde ambtenaren. Allemaal slimme mensen die discussieerden over de goede aanpak van dakloosheid. Eén ervaringsdeskundige kwam tien minuten zijn verhaal doen.”

“Heel de zaal was geëmotioneerd. Daarna kreeg die man een cadeaubon en gingen wij lunchen. Op zich is het goed dat de mensen aan tafel die realiteit te horen kregen, maar wat was het effect? Ik kan het je niet zeggen.”

Dus het gaat om de rol die de persoon toebedeeld krijgt?

“Inderdaad. Overal worden ervaringsdeskundigen tewerkgesteld. Maar wat mogen die doen? Eens naar een formulier kijken en aangeven of het in begrijpbare taal opgesteld is. Dat is iets heel anders dan mee aan de tafel zitten waar de beslissingen genomen worden.”

Jij noemt dat ‘articulatiemacht’.

“Een ervaringsdeskundige krijgt spreektijd. Iemand als ik heeft articulatiemacht: de macht om mee te beslissen. Dat is een enorm verschil.”

‘Een ervaringsdeskundige krijgt spreektijd. Iemand als ik heeft articulatiemacht: de macht om mee beslissingen te nemen.’

“Terug naar dat overleg over dakloosheid. Die ervaringsdeskundige is weg en voor je het weet lanceert iemand de term ‘zelfredzame dakloze’. Ik verzin dit niet. De term heeft uiteraard als doel de toegang tot hulpverlening te bemoeilijken.”

“Zo hoopt men te besparen, wat natuurlijk onzin is. Je moet mensen zo snel mogelijk helpen, anders belanden ze uiteindelijk toch in een zorgtraject dat de overheid al snel honderdduizend euro per jaar kost. Alleen kan een ervaringsdeskundige dat niet zeggen. Die wetenschappelijke en professionele kennis zit niet in zijn opleiding.”

Hoe los je dat op?

“Ervaringsdeskundigen blijven nu veel te lang in die rol hangen. Een organisatie zou ervaringsdeskundigen pakweg voor drie jaar moeten aannemen. Maak volop gebruik van hun getuigenissen. Maar zorg er tegelijk ook voor dat ervaringswerkers een opleiding volgen, zodat ze wetenschappelijke en professionele kennis kunnen opdoen.”

“Na die opleiding hervatten ze hun leven in een andere functie of organisatie. Het heeft ook het voordeel dat de emotie wat uit mensen hun verhalen getrokken wordt.”

Zijn die emoties niet net de kracht van ervaringsdeskundigen?

“Zeker wel, maar de slinger mag niet doorslaan. Als ik samen met jou beleid maak, moet ik af en toe tegen je kunnen zeggen: ‘Dat is een dom idee.’ Als iemand net met veel emotie zijn ervaringen op tafel gelegd heeft, durf je dat niet of kwets je die persoon in zijn diepste binnenste. Daarom moeten we dat uit elkaar trekken. Ervaringskennis kan je organiseren zonder dat het aan mensen moet kleven.”

Welk beleidsdomein is gediend met meer ervaringskennis?

“Ik denk spontaan aan het gezondheidsbeleid. Men vindt dat mensen aan de onderkant gezonder moeten leven en dat de samenleving hen daarbij moeten helpen. Het gevolg is een tsunami aan projecten waarbij we vergeten groenten zoals pastinaak, bij hen promoten. Het zorgt voor absurde situaties.”

‘Ervaringskennis kan je organiseren zonder dat het aan mensen moet kleven.’

“Een Nederlandse gemeente presteerde het onlangs het om voor klanten van de voedselbank een boekje te ontwikkelen met budgetvriendelijke, gezonde recepten. Mensen kregen er een staafmixer bij. Een staafmixer!”

Dat is toch nuttig?

“Denk jij nu echt dat mensen niet weten dat ze beter wat minder frikandel en wat meer broccoli eten? Wat een paternalisme! Alsof broccoli de gezondheidseffecten van de schaamte en vernedering van de voedselbank gaat compenseren.”

“Welke moraal zit achter zo’n beleid? Rechtvaardigheid? Maar waarom heb je hen dan ongezond laten worden? Waarom heb je hen in slechte huizen laten wonen? Waarom heb je hen ongezonde jobs laten doen? Waarom heb je niet voor voldoende hoge uitkeringen gezorgd zodat mensen niet in permanente stress moeten leven?”

‘Een beleidsmaker moet beseffen hoe schaamtelijk het is dat zijn gemeente een voedselbank nodig heeft.’

“De overdadige focus op levensstijl en gedrag zorgt ervoor dat we mensen in armoede individueel verantwoordelijk stellen voor hun problemen. Een beleidsmaker moet beseffen hoe schaamtelijk het is dat zijn gemeente een voedselbank nodig heeft. Maar nee, dat vindt hij een mooi voorbeeld van warme solidariteit. Ondertussen staat hij daar in de lokale krant met een mixer te pronken.”

Je kan toch niet zeggen dat de overheid niets doet om armoede tegen te gaan?

“Er wordt massaal geïnvesteerd in coaches en consulenten. Het is een businessmodel geworden voor sociaal werkers. Hier in Nederland zijn dat zelfs vaak zelfstandigen. Wat je krijgt is een heel individualiserend discours. Jij moet meer bewegen, hier is een beweegcoach. Jij moet zuiniger omgaan met energie, hier is je energiecoach. Jij weet niet hoe van plek A naar plek B te gaan. Hier is je mobiliteitsconsulent.”

Terwijl het kernprobleem is: mensen hebben te weinig inkomen.

“Exact. Maar dat is onbespreekbaar. Je inkomen moet je verdienen. Liever knippen we het probleem in stukjes: beweegarmoede, vervoersarmoede, energiearmoede, menstruatiearmoede. ‘Armoede-Taylorisme’ noem ik het. Om elk deelprobleem weven we een net waar allerlei professionals een rol in opnemen. Politici kunnen dan volhouden dat ze actie ondernemen. En in tussentijd hoeven ze de structuren die het probleem veroorzaken niet aan te pakken. Nog even en we maken kennis met de menstruatiecoach.”

‘Iemand in armoede kan geen ‘foert’ zeggen tegen de overheid.’

“Als we willen dat mensen een gezond leven hebben, moeten we er als samenleving voor zorgen dat ze een goed leven hebben dat ze naar eigen inzicht vorm kunnen geven. Vandaag is dat niet het geval.”

“Als je eenmaal zit waar de klappen vallen, plaatsen we hen in een permanent verandertraject. Moesten ze dat met jou en mij doen dan zouden wij al snel ‘foert’ zeggen. Maar iemand in armoede kan geen ‘foert’ zeggen tegen de overheid.”

En het sociaal werk stapt hierin mee?

“Soms wel ja. Dan neemt de eigen professionele logica de bovenhand op de ervaring van de mensen waarvoor je werkt. En dan duwen sociaal werkers hen in de hoek waar ze zelf nooit zouden willen zitten.”

“Toen ik hier in Den Haag op de jongerenafdeling van de daklozenopvang werkte, betrapte ik een gast op het roken van een joint in zijn kamer. Zonder nadenken vertel ik dat aan mijn chef. Blijken we een nultolerantiebeleid te hebben, waardoor die jongen geschorst kon worden. Dat betekent twee nachten buiten slapen.”

Wat heb je toen gedaan?

“Ik ben met mijn chef gaan praten, en met zijn chef, en uiteindelijk met de directeur. Mijn boodschap was dat als die jongen buiten vloog, ik met hem meeging. Ik was daar voor de daklozen, niet om mensen dakloos te maken. Als dat niet kon, ging ik wel ergens afwassen.”

‘Ik was er voor de daklozen, niet om mensen dakloos te maken.’

“Mijn boodschap kwam aan. Ik heb de jongen gezegd: ‘Dat was dom van jou, maar ik heb je niet laten vallen. Je kan blijven.’ Het was een hard gesprek, maar als ik hem vandaag in Den Haag tegenkom, houdt hij me nog steeds tegen voor een babbel.”

Je zette er wel je job voor op het spel.

“Ik kon niet anders. Ik heb gelijkaardige ervaringen gehad als die jongen. Ik ken de gevolgen. Bovendien heb ik geleerd dat alle ellende begint met een gebroken relatie: een scheiding, een ontslag, een moeder die haar ouderrol niet meer kan vervullen…”

“Zo komen mensen in een spiraal van miserie terecht. Pas op het moment dat je terug een relatie aangaat, kan het herstel beginnen. Dat kan klein zijn: de buurvrouw die een praatje maakt, een collega die vraagt hoe het gaat … of een sociaal werker die zijn boekje te buiten gaat.”

Zijn sociaal werkers dan te gehoorzaam?

“Ik begrijp dat het voor mij als jobstudent makkelijker was om mijn job op het spel te zetten dan voor wie drie jaar lang heeft moeten werken om zijn bachelor sociaal werk te halen. Maar eigenlijk is het vandaag net het moment om als sociaal werker morele eisen aan je organisatie te stellen.”

‘Vroeger kon je makkelijk vervangen worden, nu niet. Sociaal werkers kunnen vandaag keihard op hun strepen staan.’

“Er is een enorm tekort aan sociaal werkers. Vroeger kon je makkelijk vervangen worden, nu niet. Sociaal werkers kunnen vandaag keihard op hun strepen staan. Als jouw organisatie mensen onredelijke voorwaarden oplegt, ga lekker weg. Er zijn betere plekken waar ze je vaardigheden kunnen gebruiken. De krapte op de arbeidsmarkt geeft je als werknemer macht. Maar dat is waarschijnlijk de sociaaldemocraat in mij die het overneemt.”

Sinds september ben je directeur van het wetenschappelijk bureau van die sociaaldemocraten. De voorbije decennia namen zij mee maatregelen die mensen in armoede in de problemen brachten, zoals de voorwaardelijkheid van de bijstand.

“Ik ben niet altijd gelukkig geweest met de beslissingen van het verleden. Met de kennis van nu zullen er waarschijnlijk andere beslissingen genomen worden. Alles valt te verklaren vanuit de toenmalige tijdsgeest en omstandigheden. Ik wil niets goedpraten, maar met alleen maar naar het verleden te kijken, schieten we niets op.”

Zijn die omstandigheden nu anders?

“Toch wel. Ik zie een jonge generatie die ontzettend maatschappelijk geëngageerd is. In Nederland erkennen we opnieuw het nut van stakingen. Dat is nieuw. En je moet maar eens een krantenartikel over armoede van vandaag naast één van een jaar geleden leggen. De toon is helemaal anders.”

“Eindelijk wordt er voor structurele maatregelen gepleit. Logisch, want nu zit de zus van de journalist ook in de miserie. Het is cynisch, maar dat kweekt begrip. Ook dat is de kracht ervaringskennis.”

Bron: sociaal.net

“Niemand ziet zij instromers als reservewielen”

“De praktijkschok voor zij‑instromers is groot. Maar als je hun eerste weken volpropt met info- en groepssessies, dan verslikken ze zich snel”, stelt directeur Vincent Browet van GO! MIRA in Hamme vast. Zij‑instromers begeleiden doet zijn team met behapbare brokjes.

Vincent Browet: “We zetten onze schoolpoort wijd open voor zij-instromers. Ze hebben enthousiasme en werkervaring buiten onderwijs te koop, maar onderschatten wat er allemaal op hen afkomt. Er gaapt een gat tussen hun loopbaan als leerling en hun eerste stappen als leraar. Ze schrikken dat tieners leraren niet zomaar volgen, dat je gezag moet afdwingen. En didactiek, interactie met jongeren of een klas managen, daarvan hebben ze – logischerwijs, ze hadden dat nog nooit nodig – weinig kaas gegeten.” 

Welkom in onze ploeg

“Om al die redenen hebben zij-instromers andere begeleiding nodig dan gewone starters, zelfs als ze de verkorte opleiding al achter de rug hebben. Als school heb je de neiging om ze snel klaar te stomen via een spoedcursus leraar en alle info over je aanpak mee te geven. Maar daar loert het grote gevaar: als je zij-instromers in september overdondert met info-, overleg- en leersessies, verdwijnen ze in oktober uitgeblust via de achterdeur.” 

“Daarom pakken we het gefaseerd aan. Aanvangsbegeleiding start altijd met een mail: ‘Proficiat, welkom in onze ploeg’. Daar stoppen we geen 10 bijlagen bij, maar enkel wat praktische info zoals de code voor de kopieermachine en een login. We kleven hun foto nog voor de zomer voorbij is op de talentenkaart in onze lerarenkamer. Meer dan al het schaafwerk opsommen, willen we zij-instromers laten voelen dat we ze met open armen ontvangen.”

Functiebeschrijving overlopen

“Iets later, bij het intakegesprek, overlopen we samen de functiebeschrijving. Daar komen alle kaarten op tafel. Wat heb je in de vingers dankzij je vorige job, waar verwacht je moeilijkheden en kunnen we helpen? Een ex-leidinggevende straalt misschien natuurlijke autoriteit uit en vertelt boeiend. Maar hoe goed kan die toetsvragen opstellen? Daarrond faseren we overlegmomenten, klasbezoeken of minicursussen. Zo krijgt elke zij-instromer een traject op maat verspreid in de tijd.”

Ondanks alle goede bedoelingen van beide zijden, liep het bij één zij-instromer spaak

Vincent Browet
Directeur

“Onze mentor en vakcollega’s wonen tussendoor een les bij, net zoals we bij onze reguliere starters doen. Klopt onze inschatting? Zit de autoriteit goed? En loopt het lestempo inderdaad nog wat met horten en stoten? Dan kunnen we onze begeleiding bijsturen of nog preciezer uitwerken. Daarbij houden we onze ogen ook open voor het surplus dat zij-instromers brengen. Wie voor de job vaak naar het buitenland trok en talen voortdurend oefende, kunnen we op termijn misschien inzetten voor CLIL-lessen.” 

“Wat we wel merken: dat de directeur of mentor passeert in hun klas, voelt voor sommige zij-instromers in eerste instantie als controle. We vragen ze om hun schild te laten zakken. Je kwetsbaarheid durven tonen en aan zelfreflectie doen, vinden we op onze school een must.” 

Water aan de lippen

“Niemand uit het team ziet zij-instromers als reservewielen. Lerarenopleiding al achter de rug of niet: elke zij-instromer verovert meteen een plekje in het team en mag onder sterke vleugels rustig groeien. Die reflex zit in onze cultuur. Maar vandaag maakt iedereen ook zijn rekening. Hoe meer jobs niet ingevuld raken, hoe vaker een leraar uren overneemt of toezicht houdt in de studie. Bovendien ziet niemand graag dat leerlingen maandenlang een bepaald vak missen.”

“Vorig jaar telden we 3 nieuwe zij-instromers voor algemene vakken. Eentje hield het niet vol. Ondanks alle goede bedoelingen aan beide zijden, liep het spaak. Hem begeleiden werd een fulltime job voor onze mentor. Dat kan niet de bedoeling zijn. Bovendien: die uren hebben we niet. De boodschap dat het stopt, moet je dan durven brengen als directeur. Maar we laten niemand zomaar vallen. Samen zochten we uit in welke sector zijn talenten wel tot hun recht zouden komen. En zo’n gesprek geeft ons ook feedback over onze aanvangsbegeleiding.”

Vakgroep als levenslijn

“Dit jaar vonden we onze nieuwe leraar economie bij het softwarebedrijf Oracle. Al 19 jaar in een boeiende job en toch stapt hij doelbewust naar onderwijs. Eerst nam hij een sabbatjaar om zijn educatieve master te ronden.”

“Voorspellen kan je nooit, maar ik heb er een goed oog in. Hij zal leerlingen meenemen door zijn schwung, energie en vakkennis. En hij schat zijn werkpunten goed in: het niveau bepalen van leerlingen – onze sterke vakgroep is daar zijn levenslijn – en zichzelf niet voorbijlopen. Dus zoeken we uit: waar verlies je te veel tijd en wie kan je daarbij helpen?”

“Onze conclusie? Zij-instromers alleen gaan het lerarentekort niet oplossen. Maar wie de gedurfde overstap maakt, verdient op school begeleiding op maat. Zeker omdat we onderwijs vernieuwend organiseren, kan onze kleinere school er maar een paar aan. En hoewel die enkelingen work in progress zijn, zijn ze vanaf hun aanwerving volwaardige elementen in ons team. Ze brengen zuurstof binnen en ademen unieke werk- en levenservaring.” 

Bron: Klasse.be